وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ . . . « 1 » ؛ امروز است كه بر دهان آن كافران مهر خموشى نهيم و دست‌هايشان با ما سخن گويد و پاهايشان به آن‌چه كرده‌اند گواهى دهد . پس چگونه اعضا و جوارح گواهى دادند با اين‌كه بر دهن‌هايشان مهر خموشى زده شده ؟ ! ابن عباس پاسخ داد : حقّا كه رستاخيز را احوال مختلف و اهوال و سختىها و زلزله‌هاست ، و مادران فرزندان را فراموش كنند ، آبستن‌ها بار رحم بيفكنند ، درياها به موج آيند ، تپه‌ها درهم فروريزد ، هيچ پدرى به فرزند خود و فرزندى به پدر توجه ننمايد . و بهشت آورده شده ، درحالىكه از درون آن بارگاه‌هاى درّ و ياقوت مىدرخشد ، پس در طرف راست عرش قرار داده شود ، و آن‌گاه هم دوزخ با هفتاد هزار مهار از آهن كشيده شود بر هرمهارى هفتاد هزار فرشته چنگ زده باشد . « 2 » و لحق بكلّ منسك أهله ؛ به هردينى گروندگانش ملحق گردد . بحث ادبى در صحاح ، گويد : نسك به‌معناى عبادت است ، و ناسك عابد ، و نسيكه ، قربانى ، و جمع آن نسك و نسائك . و منسك - به كسر و فتح سين - محلّ ذبح قربانى . . . و به هر دو وجه قرائت شده آيهء شريفهء لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ . . . مؤلف : ظاهر اين كلام اين است كه معناى منسك و مناسك منحصرا محلّ ذبح است ؛ با اين‌كه مناسك ، به‌معناى مطلق اعمال حج و مطلق اعمال عبادى است . خداى تعالى مىفرمايد : فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً . . . « 3 » ؛ آن‌گاه كه اعمال حج به‌جا آورديد پس مانند پدران خود بلكه بيش‌از پدران خدا را ياد كنيد .

--> ( 1 ) . يس ( 36 ) آيهء 65 . ( 2 ) . تاريخ بغداد ، ج 13 ، ص 302 . ( 3 ) . بقره ( 2 ) آيهء 200 .