خواجه نصير الدين الطوسي ( كوشش مصطفى بروجردى )
47
بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى )
شود . در واقع اينگونه سؤال ، از قبيل قسم دوم است كه سؤال از كلى شده است ، اما نه در حال اجتماع بلكه در صورت انفراد ، در حالى كه بحث ما در قسم سوم سؤال از چند كلى در حال اجتماع است . صورت چهارم ، عبارت است از اينكه سؤال از چند پديدهء متفق الحقيقة باشد و آن پديدهها فقط از نظر تعداد اختلاف داشته باشند ، مانند اين انسان و آن انسان چيستند ؟ يا زيد و عمرو چيستند ؟ در پاسخ به اين سؤال بايد آن ذاتى را بيان كرد كه تمام و كمال ماهيت اين پديدهها را دربر دارد كه در مثالهاى فوق پاسخ « انسان » است . اين پاسخ دقيقا همان پاسخى است كه در قسم اول گفته شد . بنابراين ، آنچه در پاسخ سؤال از ماهيت ( ماهو ) مىآيد ، به سه دسته تقسيم مىشود : 1 - آنچه هم در حال خصوصيت و هم در حال اشتراك است كه اين خود به دو گروه تقسيم مىشود : الف - پاسخ از يك پديدهء جزئى . ب - پاسخ از پديدههاى جزئى كه در ماهيت اتفاق داشته و از نظر تعداد زياد هستند . زيرا در هردو صورت ، جواب عبارت است از كمال ماهيت آن جزئيات كه هم يك پديده و هم پديدههاى فراوان در آن يكسان هستند . از آنجا كه اختلاف موجود ميان پديدهها - در صورت دوم - به عوارض غير ذاتى است ، در پاسخ به پرسش ما هو - كه مطلوب سؤالكننده فقط ذاتيات است - ذكر آن عوارض غيرذاتى لغو و بيهوده است . 2 - آنچه فقط در صورت خصوصيت گفته مىشود و آن پاسخ به پرسش از يك امر كلّى است ، زيرا اگر كلّى ديگرى با اين كلى شريك شود ، پاسخ در صورت اشتراك گفته مىشود . 3 - آنچه فقط در صورت اشتراك بيان مىشود و آن پاسخ به پرسش از چند پديدهء مختلف الحقيقة است به عنوان يك مجموعه . زيرا اگر به عنوان انفرادى سؤال شوند ، هر كدام از آن پديدهها يك پاسخ مستقل خواهند داشت . آنچه در اينجا بيان شد ، اقسام پاسخهايى بود كه در پرسش از ماهيت بيان مىشود . از اين بيانات ، تفاوت ميان پاسخ از پرسش ماهيت و پاسخ از پرسش جزء ماهيت ( داخل در جواب ما هو ) و پاسخى كه در طريق ماهوست ، نيز معلوم گرديد .