خواجه نصير الدين الطوسي ( كوشش مصطفى بروجردى )
41
بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى )
فن سوم : ذاتى و عرضى اين فن داراى چهار فصل است : فصل اوّل : تعريف ذاتى و عرضى فصل دوم : اقسام ذاتى فصل سوم : اقسام عرضى فصل چهارم : اقسام مقول در جواب ماهو فصل اوّل : تعريف ذاتى و عرضى در مباحث گذشته اشاره كرديم كه كلى شايستگى آن را دارد كه بر موضوع ، حمل شود . اكنون بايد گفت كه هرگاه يك محمول كلى را با موضوعاش بسنجيم ، يكى از اين صورتها را خواهد داشت : 1 - محمول تمام ماهيت موضوع است . مثلا در قضيهء « زيد انسان است » ، « عمرو انسان است » ، وقتى انسان را با زيد يا عمرو مىسنجيم ، مىبينيم كه تمام ماهيت زيد و عمرو همان انسانيت است . همچنين در قضيهء « اين ضاحك خندان است » يا « آن ضاحك خندان است » ، زيرا اين ضاحك و آن ضاحك غير از معنى خندان ، ماهيت و حقيقت ديگرى ندارند و اختلافى كه به خاطر كلمهء « اين » و « آن » پديده آمده باعث اختلاف در ماهيت ضاحك نمىشود . 2 - محمول ، بخشى از ماهيت موضوع است ، مثلا در قضيهء « سياهى رنگ است » وقتى رنگ را با سياهى مىسنجيم ، مىبينيم كه ماهيت سياهى تنها رنگ نيست ، بلكه با صرفنظر از رنگ بودن - كه ساير رنگها نيز در آن مشترك هستند - خصوصيت ديگرى