خاطر حيله‌اى گفته شده يا به منظور زينت كلام يا به جهت توضيح سخن هستند . حيله ، مانند آن‌چه در قياس‌هاى امتحانى و مغالطه‌اى به منظور احتراز از انتقادات مخاطب در تسليم مطلوب گفته مىشود ، بر اين اساس ، با اظهار تدقيق ، متن اصلى سخن با كلماتى زائد آميخته مىشود تا مخاطب متحير شود و مطلوب ناشناخته را مسلّم بپندارد . زينت كلام ، مانند آن‌چه در خطابه‌ها و اشعار ، سخن را با انواع تشبيه و تشبيب ، استعاره ، كنايه و جز اين‌ها آراسته شده تا مستمعان بيش‌تر ، آن را قبول نمايند . اما توضيح سخن مانند آن‌چه است كه اساتيد براى تفهيم مطالب به متعلمان مىگويند و سخن را با مثال‌هاى گوناگون و استشهادات ، تثبيت و تأكيد مىكنند ( اين مباحث در صناعات خمس معلوم خواهند شد ) . فصل دوم : قياس‌هاى مركب هرگاه براى اثبات يك حكم قياس‌هاى زيادى ذكر شوند ، آن را قياس مركب نمىگويند . قياس مركب ، قياسى است كه نتايج بعضى قياس‌ها ، به عنوان مقدمه در قياس ديگرى به كار رفته تا با هريك مطلوب حاصل شود . از آن‌جا كه هر قياسى داراى دو مقدمه است ، همواره عدد نتايج و عدد قياس‌ها مساوى بوده ، اما عدد مقدمات دو برابر آن‌ها است . و نيز از آن‌جا كه تعداد مقدمات هر قياسى زوج بوده ، مقدمات هر مقدمه‌اى نيز زوج است ، بنابراين تعداد مقدمات هر قياسى - خواه بسيط يا مركب - همواره زوج خواهد بود . بنابراين اگر در جايى ديده شود كه تعداد مقدمات فرد است ، يا در مقدمات زيادىاى وجود دارد يا نقصانى . در فصل قبل دربارهء زياد بودن مقدمات سخن گفتيم . اما نقصان مقدمات از چند علت بيرون نيست : الف - در بعضى قياس‌ها مقدمه‌اى حذف مىشود ، مانند قياس ضمير كه يا به خاطر اشتهار كبرى يا به خاطر مغالطه يا به گمان مشهور بودن آن ، كبرى را حذف مىكنند . در برخى قياس‌ها ممكن است صغرى به يكى از همين علل حذف شود . ب - ممكن است نتيجهء قياسى به عنوان مقدمهء قياسى ديگر به كار رود و از آن‌جا كه يك بار در نتيجه ذكر شده ، به خاطر تخفيف در كلام بار ديگر آن را در مقدمهء قياس دوم ذكر نكنند ، مانند كل الف ب و كل ب ج فكل الف ج و كل ج د فكل الف د . هرگاه هردو