خواجه نصير الدين الطوسي ( كوشش مصطفى بروجردى )
261
بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى )
تفصيل نتايج مختلطات و وضع جداول اكنون كه اين اصول تقرير شد ، نتايج اختلاط جهات در اين شكل و شناخت ضروبى كه منتج بوده يا عقيم است ، از اين قواعد معلوم مىگردد . از آنجا كه از اختلاط جهات نهگانهء ممكنات و مطلقات نتيجهاى حاصل نمىشود ، نه برحسب بساطت نهگانه و نه برحسب تركيب ، نه در صورتى كه از نظر كيفيت مختلف باشند و نه در صورتى كه متفق باشند و نيز با توجه به اينكه از اختلاط آن جهات در صورتى كه در كبرى قرار گيرند يا در جهت وصفى صغرى باشند ، « 1 » نتيجهاى به دست نمىآيد ، ازاينرو نيازى به قرار دادن جدول براى اين جهات نيست . بقيهء جهات در جدولها آمده است . براى بهتر معلوم شدن ، در صورتى كه مقدمات در كيف مختلف باشند ، با حروف درشت و در صورتى كه متفق باشند با حروف ريز نوشته شد و نيز آنچه كه منتج نيست ذكر گرديد . جدول « 24 » مشتمل بر اختلاط كبرايى است كه مطلقه يا ممكنه باشد با صغرايى كه دائم يا ضرورى است . آنچه از آنها منتج باشد ، ضرورى يا دائمى است . در صورتى كه نتيجه دائمى باشد ، لا ضرورى دائمى هم كه محتمل ضرورت است در آن ( دائمى ) وجود دارد . زيرا چنانكه گفتهايم ، نتايج اين شكل همواره سلبى و ضرورى يا محتمل الضرورة است . دو جدول « 25 و 26 » مشتمل بر اختلاط كبرايى است كه دائم ذاتى يا وصفى است با صغرى . حكم اختلاط دائم و ضرورى با جهات ديگر ، در مباحث گذشته بيان شد . بر اساس نظر برخى از منطقيان در صورتى كه كبرى وصفى و صغرى ممكن باشد و از نظر كيفيت هم اختلاف داشته باشند ، نتيجه ممكن عام است . اما برحسب تحقيق اگر ممكن محتمل الدوام باشد ، قياس منتج نخواهد بود و در صورتى كه صغرى مطلق باشد نتيجه مطلق عام است . اگر وصفيات مختلف الكيف ، همه مشروط باشند ، نتيجه مشروط است و گرنه عرفى خواهد بود . چنانكه گفته شد از نظر دوام و عدم دوام به اعتبار ذات است . اما وصفياتى
--> ( 1 ) - ر . ك : جداول شماره 24 الى 26 ، صص 692 - 694 .