خواجه نصير الدين الطوسي ( كوشش مصطفى بروجردى )
239
بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى )
كلى نتيجهء ضربى است كه صغرى سالبهء كلى است . موجبهء جزئى ، نتيجهء دو ضربى است كه موجبه هستند . سالبهء جزئى ، نتيجهء دو ضربى است كه كبرى سالبه است . بيان ضروب منتج اين شكل از راه برهان انّى را مىتوان به صورت قلب مقدمات و عكس نتيجه انجام داد تا به صورت شكل اوّل درآيد . و نيز در ضربهايى كه ممكن باشد ، از راه عكس صغرى مىتوان عمل نمود تا شكل دوم حاصل شود ، يا از راه عكس كبرى تا شكل سوم پديد آيد . در ترتيب ضروب منتج اختلافى ديده نمىشود . جدول « 19 » ضروب منتج و عقيم در اين شكل را معلوم مىكند . « 1 » ضرب اوّل : مثال : كل ب ج و كل الف ب ، نتيجه : بعض ج الف . بيان اين ضرب از راه جابهجا كردن مقدمات است كه با اين عمل ضرب اوّل از شكل اوّل حاصل شده و نتيجه مىدهد : كل الف ج . آنگاه نتيجه را عكس مىكنيم و مطلوب حاصل مىشود . همچنين مىتوان از راه عكس كبرى آن را اثبات نمود كه با اين عمل ضرب چهارم شكل سوم پديد مىآيد و اين نتيجه به دست خواهد آمد . ضرب دوم : مثال : كل ب ج و بعض الف ب ، نتيجه : بعض ج الف . بيان اين ضرب نيز از راه قلب و جابهجا كردن مقدمات است كه ضرب سوم از شكل اوّل مىشود . همچنين مىتوان از راه عكس نتيجه يا عكس كبرى اقدام نمود كه با اين عمل ضرب چهارم شكل سوم حاصل مىشود . ضرب سوم : مثال : لا شىء من ب ج و كلّ الف ب ، نتيجه : فلا شىء من ج الف . اين ضرب را مىتوان از راه قلب مقدمات اثبات كرد و براساس اين راه ضرب دوم از شكل اوّل پديد مىآيد . همچنين اگر از راه عكس نتيجه يا عكس صغرى بخواهيم اثبات كنيم ، ضرب دوم شكل دوم خواهد شد . ضرب چهارم : مثال : كل ب ج و لا شىء من الف ب ، نتيجه : فليس كل ج الف . براى اثبات اين ضرب نمىتوانيم از راه قلب مقدمات وارد شويم ؛ بلكه يا بايد از راه عكس صغرى عمل كنيم تا ضرب سوم شكل دوم شود يا از راه عكس كبرى تا ضرب دوم شكل سوم حاصل گردد .
--> ( 1 ) - ر . ك : جدول شماره 19 ، ص 687 .