توسعه‌اى - مانند فلسفه و اصول - كه به تمايز بالذات ، يا بالمجهول است . « 1 » 6 - تمايز به روش بحث . « 2 » تمام آراء اتخاذ شده فوق - به غير از رأى اول با ارجاع آن به بحث قبل - گرچه با مبانى خاصّ خود قابل طرح است ولى به جهت عدم حصر منطقى در آنها قابل مناقشه است . افزون به اين كه در طول آنها توجّهى به تفصيل بحث در وضع علوم موجود با ايجاد علوم نگرديده ، يعنى از يك ديدگاه ما مىتوانيم به تمايز علوم در موقع تدوين نظر بيفكنيم - كه امر دشوارى است - و در ديدگاه ديگر به تحليل وضع موجود علوم بپردازيم . موضوع علم كلام به روايت پيشينيان : 1 - امام محمّد غزالى و برخى از پيشينيان : موجود بما هو موجود بر طبق قانون اسلام « 3 » . 2 - قاضى ارموى : ذات خداوند . « 4 » 3 - گروهى از پيشينيان : ذات خداوند و صفات او « 5 » 4 - شمس الدين سمرقندى : ذات خداوند ، و ذات ممكنات از حيث

--> ( 1 ) . اين گفتار از دو سو قابل مناقشه است ، يكى از عدم ترجيح به غرض در علوم فائده‌دار به خلاف توسعه‌اى ؛ و ديگر اعتبار تمايز بالذات در علوم فائده‌دار بسان علوم توسعه‌اى . ( 2 ) . مثل انسان‌شناسى به روش فلسفى و علمى كه مفيد دو علم ، علم النفس و روانشناسى است . اين نظريه در علوم مشابه به روش استقرائى مفيد تمايز است نه به طور كلّى . جهت تفصيل اين شش نظريه بنگريد : مباحث اصولى / 69 - 107 ( 3 ) . شرح مقاصد ج 1 / 176 و مواقف / 7 ( 4 ) . پيشين ج 1 / 180 و مواقف / 7 . ( 5 ) . كشف الظنون ج 2 / 1503