5 - وجدانيّات ، احكام حاصل از حس باطنى است ، مانند : وجود تشنگى و گرسنگى . 6 - مجرّبات ، علم به حكم از طريق تكرار مشاهده نه تكرار سمعى ، مانند : انبساط فلز در مقابل گرما . 7 - متواترات ، علمى كه از كثرت شهادت مردم به امرى حاصل شود . در علوم غير برهانى نيز از قضاياى زير استفاده مىگردد ، مظنونات ، مشهورات ، مخيّلات ، مشبّهات ، وهميّات ، مسلّمات ، وصفيّات ، مقبولات و تقريريّات . « 1 » با توجه به تقسيم فوق در صناعات خمس - به جز برهان - با بهره بردن از مبادى غير برهانى صناعات زير تشكيل مىگردد جدل از مشهورات و مسلّمات « 2 » ، خطابه از مظنونات ، شعر از مخيّلات و سفسطه از مشبّهات به يقينيات . پيوست دوّم : در طول سير تكامل يك علم دو پديده به وقوع مىپيوندد : الف : ايجاد مبادى ثانوى كه در واقع خود سلسله مسائلى بوده‌اند كه با استفاده از مبادى اوليّه در علم اثبات شده‌اند و حال اين قضايا خود به عنوان مبادى جهت حلّ مسائل ديگر به كار مىروند . ب : تحوّل مبادى « 3 » تصديقى به مبادى تصورى مركّب ، بدين گونه كه

--> ( 1 ) . ر . ك : منطق نوين / 591 - 614 ( 2 ) . صنعت مشاغبه نيز بسان جدل بوده ، جز آن كه در جدل اسكات طرف مقابل شرط است در حالى كه در مشاغبه شرط نيست ، افزون بر اين كه ماده مشاغبه مشبهات به مشهورات مىباشد . ( 3 ) . اين اصل به ظاهر ، در هيچ يك از كتب منطقى و حكمى مورد گفتگو قرار نگرفته است .