سرمايه‌هاى علمى ايرانيان تا زمانهاى بعد در گنج‌خانه‌ها و كتابخانه‌ها نگهدارى مىشده و مورد نسخه‌بردارى و استفاده قرار مىگرفته است . ابن طيفور در كتاب بغداد خود از مردى به نام عتّابى نقل مىكند كه كتابهاى فارسى كتابخانه‌هاى مرو و نيشابور را استنساخ مىكرده و وقتى از او پرسيدند چرا اين كتابها را بازنويسى مىكنى او پاسخ داد : « معانى و بلاغت را فقط در فارسى مىتوان يافت زبان از ماست و معانى از آنان است . » و همين امر را از زبان ابن هانى اندلسى مىشنويم كه مردى را مىستايد كه معانى و مفاهيم ايرانى را در جامهء لفظ عربى حجازى عرضه مىداشته است : و كان غير عجيب أن يجئ له * المعنى العراقىّ فى اللّفظ الحجازىّ اين عنايت و توجّه به مسائل عقلى و خردگرائى اختصاص به خواص نداشت بلكه برخى از عوام و اهل حرف نيز خود را به بحث‌هاى فلسفى و كلامى مشغول مىداشته‌اند چنان كه همين ابن حوقل مىگويد كه من در خوزستان دو حمّال را ديدم كه بار سنگينى را بر پشت مىكشيدند و در آن حالت دشوار مشغول بحث و جدل در مسائل تأويل قرآن و حقائق كلام بودند . مسلمانان در قرون اوليّه همهء دروازه‌هاى علم و دانش را بر روى خود باز كردند و آثار ملل مختلف را از زبانهاى يونانى و سريانى و پهلوى و هندى به زبان عربى ترجمه كردند كتابهاى مهم ارسطو همچون الطّبيعه و الحيوان و اخلاق نيكو نيكوماخس و همچنين كتابهاى افلاطون همچون جمهوريّت و طيماوس و نواميس و كتابهاى ديگر به زبان عربى ترجمه شد و در دسترس دانشمندان اسلامى قرار گرفت . رازى ازرى و بيرونى از خوارزم و فارابى از فاراب و ابن سينا از بخارا برخاستند و طرحى نو براى انديشه و تفكّر ريختند كه آميزه‌اى از انديشه‌هاى گذشتگان بود . ابن سينا گذشته از استفاده از آنچه كه مترجمان فراهم ساخته بودند ميراث فكرى بومى و سنّتى خود را نيز مورد استفاده و بهره‌بردارى قرار داد . او در مدخل كتاب شفا صريحا مىگويد كه مرا كتابى است كه در آن فلسفه را