هو أبداه و يحدث فيه ما هو أحدثه . « 1 » در خاتمه توضيح اين نكته ضرورى است كه ماده و ماديات داراى ويژگىهايى هستند كه برخى از آنها عبارت‌اند از : 1 . زمان‌دار : تمام پديده‌هاى مادى در بستر زمان و در زير پوشش زمان قرار دارند و تاريخ تولد و مرگ دارند . 2 . مكان‌دار : تمام پديده‌هاى مادى فضايى را اشغال مىكنند كه آن فضا را مكان مىناميم . 3 . تغيير و تحول : تمام پديده‌هاى مادى يا خود متحرك‌اند و يا در پوشش يك حركت عمومىاند و هيچ‌يك از موجودات مادى در دو لحظه مساوى نيستند ، بلكه پيوسته متغيرند و براساس حركت جوهرى عالم يك‌پارچه سيلان است . 4 . تقسيم‌پذير : هر موجود مادى تا بىنهايت قابل انقسام است و اگر به قدرى ريز شود كه با ابزار مادى و در خارج قابل انقسام نباشد ، ذهن ما او را تقسيم مىكند و داراى انقسام وهمى است . هيچ‌كدام از اين خصايص ماديات در ذات حق نيست . او خالق زمان و مكان و حركت و تغيير و تحول است و خود مشمول اين قوانين و سنت‌ها نيست . در خاتمه ، شعرى از خواجهء شيراز تقديم مىكنم : سال‌ها دل طلب جام جم از ما مىكرد * آنچه خود داشت ز بيگانه تمنّا مىكرد گوهرى كه از صدف كون و مكان بيرون بود * طلب از گمشدگان لب دريا مىكرد آرى ، حقيقتى را كه از محدودهء كون و مكان بيرون و محيط بر كون و مكان است نمىتوان در مكانى جستجو كرد . مايهء شرمندگى مادىگرايان است كه مىگويند : ما هرچه در زمين و اعماق دريا و آسمان‌ها گشتيم ، خدا را نيافتيم ، پس نيست . آنها

--> ( 1 ) . همان .