2 . شما كه مىگوييد : علم خدا سبب جبر است منظورتان چيست ؟ اگر مرادتان اين است كه هرچه را خداوند علم دارد ، واجب الصدور است و به‌طور جبر در خارج بايد محقّق شود ، مىگوييم خداوند به ذات خود هم عالم است ، درحالىكه آن ذات ازلى و قديم است و صدور در آنجا معنا ندارد . همچنين علم به معدومات ممتنع الوجود هم دارد درحالىكه صدورى در كار نيست و علم به معدومات ممكن الوجود هم دارد ، درحالىكه صدور و تحقق در كار نيست ، پس علم سبب لزوم صدور نيست . اگر مرادتان اين است كه هرچه در خارج انجام مىپذيرد مطابق علم خداست و خدا مىداند ، مىگوييم : صرف علم كه موجب جبر نيست ؛ زيرا خدا مىداند كه زيد اطاعت كرده و عمرو معصيت خواهد كرد ، ولى مىداند كه هركدام با اراده و اختيار خود چنان خواهد كرد و علم به كار بندگان دارد ، علم به علل و اسباب آن هم دارد و يكى از اسباب و مقدمات آن كار همان اراده و اختيار است ؛ فلا جبر ايّها المختار . 3 . حيات خداوند سومين صفت از صفات ثبوتيه و كماليه و جماليه خداوند عبارت است از حيات . ما معتقديم كه خداوند حىّ است و به فرموده قرآن : اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ . * دربارهء حقيقت و ماهيت حيات در ميان دانشمندان و فلاسفه اختلاف است و هنوز هم بشر به حقيقت و كنه آن راه نيافته و تنها از راه آثار آن حيات را مىشناسد . بارزترين اثر و نشانهء حيات عبارت است از علم و قدرت . هر موجودى كه عالم و قادر باشد ، آن را حىّ مىناميم ؛ زيرا اشياى جامد و مردگان نه علم به چيزى دارند و نه قدرت . البته خود علم و ادراك مراحلى دارد كه عبارت‌اند از : 1 . ادراك حسى : اين مرحله از ادراك كه توسط حواس خمسه ظاهرى يعنى باصره و سامعه و . . . حاصل مىگردد ، ميان همهء حيوانات مشترك است و به عقيده دانشمندان در نباتات هم هست . 2 . ادراك خيالى : اين مرحله از ادراك هم كه توسط نيروى متخيله انجام مىگيرد ، ميان انسان و ساير حيوانات مشترك است .