كه در اجراى حدود الهى بر مجرم وارد مىآيد . ] 2 - در آن رنج سود فراوانى كه زايد بر آن رنج است ، باشد ؛ [ مانند رنجى كه مجاهد در ميدان جنگ مىبرد . ] 3 - در آن رنج دور كردن زيانى بزرگ‌تر از آن رنج باشد ، [ مانند قطع عضو فاسد كه سلامت انسان را تهديد مىكند . ] 4 - بر اساس جريان عادت [ و سنت الهى در روند حوادث طبيعى ] انجام شده باشد ، مانند رنجى كه خداوند بر موجود زنده وارد مىآورد وقتى كه او را در آتش مىاندازيم . [ اين رنج براساس خاصيتى است كه به طور طبيعى در آتش نهاده شده است و مقتضاى قانون طبيعت و سنت الهى است . ] 5 - آن رنج در مقام دفاع از خود بر طرف مقابل وارد شده باشد ، مانند هنگامى كه بر كسى كه قصد كشتن ما را دارد ، دردى وارد مىآوريم . دليل حسن بودن رنج در موارد ياد شده آن است كه هرگاه ما بدانيم رنجى كه بر شخص وارد آمده واجد يكى از اين وجوه مىباشد ، قطعا حكم به حسن آن مىكنيم . [ در واقع دليل ما بر اين مطلب حكم وجدان بر نيكو بودن آن است . ] قال : و لا بد في المشتمل على النفع من اللطف . أقول : هذا شرط لحسن الألم المبتدأ الذي يفعله اللّه تعالى لاشتماله على نفع المتألم ، و هو كونه مشتملا على اللطف إمّا للمتألم أو لغيره ، لأن خلوّ الألم عن النفع الزائد الذي يختار المولم معه الألم يستلزم الظلم ، و خلوّه عن اللطف يسلتزم العبث و هما قبيحان فلابد من هذين الاعتبارين في هذا النوع من الألم ، و هنا اختلف الشيخان : فقال أبو علي : إنّ علة قبح الألم كونه ظلما لا غير ، فلم يشترط هذا الشرط . و قال أبو هاشم : إنّه يقبح لكونه ظلما أو لكونه عبثا ، فأوجب في الأمراض التي يفعلها اللّه تعالى في الصبيان مع الأعواض الزائدة اشتمالها على اللطف لمكلف آخر ، و لهذا يقبح