و المصنف رحمه اللّه استدلّ بحسن المدح و الذمّ على العلم بأنّا فاعلون للمتولّد لا عليه لأنّ الضروريات لا يجوز الاستدلال عليها ، نعم يجوز الاستدلال على كونها ضرورية إذا لم يكن هذا الحكم ضروريا . و جماعة من المعتزلة ذهبوا إلى أنّه كسبي ، و استدلوا بحسن المدح و الذم عليه ، فلزمهم الدور لأنّ حسن المدح و الذم مشروط بالعلم بالاستناد إلينا فلو جعلنا الاستناد إلينا مستفادا منه لزم الدور . - 7 - فعل متولّد متن : خوب بودن ستايش و نكوهش بر فعل متولّد مقتضى علم به استناد اين فعل به ماست ، [ زيرا اگر علم ارتكازى نداشتيم به اين‌كه كار متولّد ، منتسب به انسان است ، هرگز خوب نمىدانستيم كه كسى را به خاطر چنين فعلى ستايش يا نكوهش كنيم . ] شرح : [ در اصطلاح متكلمان ] افعال بر سه دسته تقسيم مىشود : مباشر ، متولّد و مخترع . 1 - فعل مباشر ، فعلى است كه ابتداء به واسطهء قدرت در محلّ قدرت حادث مىشود ، [ مانند ميلى كه در سنگ براى سقوط حادث مىشود ، نيرويى كه در عضلهء انسان پديد مىآيد و منشأ حركت دست يا پا مىشود . اوّلى ، فعل مباشر سنگ و دومى ، فعل مباشر انسان است . فعل مباشر اختصاص به غير واجب تعالى دارد ، زيرا او كارى را در ذات خود انجام نمىدهد . ] 1 - فعل متولّد فعل حادثى است كه برحسب فعل ديگرى [ و در اثر آن ] واقع مىشود ، مانند حركتى [ - سقوط سنگ ] كه از اعتماد « 1 » [ - ميل به قرار گرفتن در

--> ( 1 ) - قطب الدين نيشابورى مىنويسد : « الاعتماد معنى اذا وجد اوجب كون محلّه فى حكم المدافع لما يماسّه