و المركّب إنّما يتركّب عما يتقدّمه وجودا و عدما بالقياس إلى الذّهن و الخارج و هو علّة الغناء عن السّبب فباعتبار الذّهن بيّن و باعتبار الخارج غنىّ و يستحيل رفعه عمّا هو ذاتيّ له فيحصل خواص ثلث واحدة متعاكسة و اثنتان أعمّ . عبارت مشتمل بر چند حكم است : اول المركب انما يتركب آه يعنى جزء بر كل مركب مقدم است چون تا جزء موجود نباشد مركب موجود نمىشود و اگر جزء معدوم شود مركب هم معدوم خواهد شد . و جزء بر مركب مقدم است هم در ذهن و هم در خارج . دوم آنكه چون جزء مقدم است بر كل هرگاه فاعل كل مانند انسان را ايجاد كند حيوان را هم ايجاد كرده است و حاجت به آن نيست كه پس از خلق انسان حيوانيت براى او بيافريند چنان كه گفت « هو علة الغناء عن السبب » . و اگر كسى معنى و حقيقت انسانيت را درست درك كرده باشد حيوانيت را هم درك كرده است پس ثبوت حيوان براى انسان بديهى است چنان كه فرمود « فباعتبار الذهن بين » . سيم آنكه جزء ذاتى را نميتوان از او سلب كرد يعنى بگوئيم انسان حيوان نيست و فرمود « واحدة متعاكسه و اثنتان اعم » . يعنى يك خاصيت متعاكس است و دو خاصيت اعم . آن خاصيت متعاكس مقدم بودن جزء است يعنى هر جزء البته مقدم است بر كل در ذهن و خارج و عكس آن هم صحيح است يعنى هر چه مقدم باشد در ذهن و خارج جزء است اما دو خاصيت ديگر عكس ندارد چون جزء جعل مستقل ندارد و آن را نميتوان سلب كرد اما هرچه را سلب نتوان كرد جزء ذاتى ماهيت نيست و شايد از لوازم باشد همچنين جعل مستقل . و لا بدّ من حاجة ما لبعض الأجزاء إلى البعض و لا يمكن