صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين ) ( مترجم : عبدالمحسن مشكوة الدينى )
55
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى )
اين نام بر حدود ناقصه بطور تشكيك صادق است زيرا مراتب تحليل در ايراد اجزاء متفاوت است ( 118 ) . ماهيّت يا حقيقى است و آن ماهيّتى است كه جزء عامّش بجزء خاص تقوم داشته باشد ( 120 ) و يا غيرحقيقى و آن ماهيّتى است كه اينچنين نباشد ( 121 ) تركيب حد در قسم اول از جنس و فصلى است كه همهء مقومات در آن گرد آمده باشد ( 120 ) و ترتيب ضرورى نيست آنچنانكه گمان بردهاند بلكه نيكو شمرده شده است ( 124 ) . در قسم دوم حد از چيزهائى تركيب مىشود كه داخل در ماهيّت مركب باشند و اگرچه جنس و فصل نباشند ( 122 ) و آنچنان نيست كه گمان كردهاند كه حد جز از جنس و فصل فراهم نمىآيد ( 123 ) . در اينجا مثالهائى از موارد اشتباه در تعريفات براى پاكيزه كردن طبع خواننده از خطا ذكر مىشود ( 128 ) . واگذاشتن حيثياتيكه مربوط بماهيّت جنسيه است موجب غلط مىشود . زيرا هرگاه جنس به حال تخصصيافتگى به كار رود بر امور گوناگون گفته نميشود ( 130 ) و اگر با شرط عدم تخصص در نظر گرفته شود منافى با آنست كه بفصل مقترن گردد . و بر مجموع كه نوع است راست نمىآيد ( 132 ) زيرا ماهيّت جنسيه جزء نوع است و بهر دو صورت جنس نمىباشد ( 132 / 2 ) بلكه هرگاه ماهيّت جنسيه مطلوب باشد بايستى به حال اطلاق گرفته شود . حال بقيه نيز به همان مقياس است ( 133 ) . بنابر آنچه گفته شد از جملهء ناراستكاريها در تعريفات آنست كه