و الوجود ، واسطة في العروض » . « 1 » سپس به بيان واسطه در عروض پرداخته است . گفتارى از شارح فصوص گفته شد - ماهيت بما هى هى ، عارى از هرنوع تحصّل و خالى ، از هرنوع تعيّن است و جداى از تحلى به وجود - اعم از ذهنى و خارجى - بطلان محض مىباشد و هرگز نبايد چنين ماهيتى محل نزاع گردد ، منافات با گفتار برخى از عرفاء مبنى بر « المهيات كلّها وجودات خاصّة علمية » « 2 » ندارد زيرا همانطور كه گفته شد ماهيت از فرط ابهام و عدم تحصّل بدون نور وجود و اشراق هستى ، هيچ نوع ظهورى حتى ظهور مفهومى هم ندارد و اگر احيانا فرض شود كه ماهيات با قطع نظر از لحاظ ذهنى و خارجى باز وجود علمى و تحصلى دارند . ناچار بايد در آن موطن دست به دامن وجود ديگرى شد و گفت : ماهيات و اعيان ثابته وجودات خاصه علميه‌اند كه از تجلّى و ظهور حق ، پديد آمده‌اند . مرحوم صدر المتألهين به اين مطلب در خلال كلمات خود ، تصريح كرده است ؛ عبارت وى : « و ما يقال : إنّا نتصور الماهية مع الذهول من وجودها إنّما هو بالنسبة إلى الوجود الخارجى ، إذ لو نذهل عن وجودها الذهني ، لم يكن في الذهن شيء أصلا و لو سلم ذهولنا عن وجودها مع عدم الذهول

--> ( 1 ) . اسفار ، ج 1 ، ص 138 . ( 2 ) . محقّق قيصرى شارح فصوص ، در مقدمه فصوص ، ص 21 تحت عنوان « هداية الناظرين » .