ممكنات امر اعتبارى است . در هرحال اين نظر كه آن را ذوق التأله خوانده‌اند ، باطل است ؛ زيرا هرگاه مقصود نفى وجود از ما سوى اللّه است و اينكه غير او اصلا تحقّقى ندارند ؛ اين سخن علاوه بر اين‌كه مخالف بداهت است ، مستلزم نفى صحّت انزال كتب و ارسال رسل است . اين احتمال دربارهء ذوق التأله ، مناسب با نظرى است كه به صوفيه نسبت داده شد كه قائل به وحدة الوجود و الموجود هستند ، در صورتى كه قائلين به ذوق التأله تصريح مىكنند كه بر وحدت وجود و كثرت موجود قائلند . اگر مقصود اين است كه با يك وجود شخصى نفسى حق - عزّ و علا - موجودات ديگر از جوهر و عرض نيز تحقّق دارند ، اين مستلزم اين است كه شيئ واحد ، هم موجود نفسى و غيرى ، هم جوهر و هم عرض و غيره باشد . و اگر منظور اين است كه وجود پيراسته از تركيب و تقييد و تخصيص ، مخصوص ذات او است و هرچه ديده شود از شؤون ذات و قائم به ذات او است و نسبت آنها نسبت عكس به عاكس و فرع به اصل است ، در واقع نسبت و اضافه اشراقيه حقّند ، اين همان است كه مرحوم صدر المتألهين آن را انتخاب نموده و مرحوم حكيم سبزوارى در تعاليق خود آن را توضيح داده است . « 1 » و اين نظر بر اساس تشكيك در حقيقت وجود استوار است و در واقع تحقيق آنچه لازم نظريه فهلويين است ، مىباشد .

--> ( 1 ) . تعاليق اسفار ، ص 72 .