مترجم گويد كه : مصنّف قدس سرّه در كتاب شواهد ( ص : 372 ) اين مطلب را به اين عبارت بيان نموده است كه : « چون قوام ممكن به واجب است ، و قوام نفس به عقل ، و قيام عقل به بارى ، و نفس انسانيّه در اوّل امر چيزى است بالقوّه شبيه به عدم به اعتبار نشأهء ثانيه ، اگر چه به حسب نشأهء اولى متحرك و حسّاس است ، و لكن حسّاس بالفعل است و علّام بالقوّه . پس مادام ، كه ذاتش را به عبوديّت و خالقش را به ربوبيّت نشناسد قوامى براى او در قيامت نخواهد بود ، زيرا كه ما ذكر كرديم كه قوام عبد به ربّ است و قوام نفس به معرفت و به اينكه جوهر عقلى و عالم ربانى و نور الهى گردد . و چنان كه عبوديّت و مربوبيّت مقوّم نفس است ، الهيّت و ربوبيّت عين ذات بارى تعالى است . و از اين جهت فرموده است : وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ( ذاريات ، 56 ) . يعنى تا آنكه عبيد باشند براى من ، و به عرفان به آن متحقق گردند . و در اين است سرّ نفس و سرّ اين حديث : « من عرف نفسه عرف ربّه » ، و سرّ قول حق تعالى : « نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ » ، انتهى ، برگشتيم به ترجمهء كتاب . پس به تحقيق كه دانسته شد كه مقصود شرايع نيست مگر معرفت الله و صعود به سوى او به سلّم معرفت نفس به ذلّت و عبوديّت ، و بودنش لمعه‌اى از لمعات نور پروردگار ، و بودنش مستهلك در آن ، پس اين است غايت قصوى در بعثت انبياء صلوات اللّه عليهم . و لكن اين مقصود حاصل نمىشود مگر در حيات دنيا ، زيرا كه نفس در اوّل تكوّنش ناقص و بالقوّه است ، چنان كه دانستى ، و ارتقا از حال نقص به حال تمام نمىتواند بود مگر به حركت و زمان و مادّهء قابله ، و وجود اين اشياء از خصايص اين نشأهء حسّيّه است . و قول رسول خدا صلى اللّه عليه و آله : « الدّنيا مزرعة الآخرة » اشاره به همين معنى است . پس حفظ دنيا كه نشأهء حسّيّه است براى انسان نيز مقصود ضرورى تابع دين گرديده است ، زيرا كه وسيله است به سوى آن . و از امور دنيا آنچه متعلق مىباشد به معرفت حقّ اول و تقرّب به او و تحصيل نشأهء آخرت و قرب به سوى آن دو چيز است : نفوس ، و اموال . و از اينجا مىتوان دانست كه مراتب طاعات و معاصى را ، كه كدام يك از طاعات افضل فضائل و اعظم وسائل مقرّب به سوى اوست و كدام يك ادوم و كدام يك از معاصى اكبر كبائر مبعّده از اوست و كدام يك اصغر . پس هرگاه معرفة اللّه غايت قصوى و ثمرهء عليا بوده باشد ، پس افضل اعمال دنيويّه آن چيزى است كه حفظ شود به آن معرفت بر نفوس يا به