در درجهء نفوس حيوانيّه است تا وقتى كه به بلوغ صورى برسد ، و در اين حال حيوان بشرى بالفعل و انسان با نفسانى بالقوّه است . و بعد از آن نفسش مدرك اشياء به فكر و رويّه و مستعمل عقل مىگردد تا آنكه به استحكام ملكات و اخلاق باطنه به حدّ بلوغ معنوى و أشدّ باطنى برسد ، غالب اين است كه اين حالت در حدود اربعين حادث گردد . پس در اين مرتبه انسان نفسانى بالفعل و انسان ملكى يا شيطانى بالقوّه خواهد بود و در قيامت محشور خواهد گرديد و يا با گروه ملائكه يا شياطين » . « 1 » و براى قوّهء عاقله ، يا براى نفس به اعتبار قوّهء عاقله ، چهار مرتبه است : مرتبه أولى : آن است كه اوّل علوم نفس علم به ذات خود است ، پس علم به قوى و آلاتى كه آنها را استعمال مىنمايد از حواسّ ظاهره و باطنه . و اين دو علم از علوم حضوريّهء فطريّه است ، زيرا كه نفس براى خودش [ حاضر است ] و آلاتش براى او حاضرند . و بعد از اين دو علم ، از ذات نفس [ 417 ] استعمال آلات منبعث مىگردد بدون تصوّر فعل و تصديق به فايدهء آن ، زيرا كه اين استعمال ، فعل اختيارى مسبوق به قصد و رويّه نيست اگر چه نفس عالم به آن و راضى به آن است . و فرق ميان رضا و قصد بعد از اين معلوم خواهد شد . پس ارادهء اين فعل از نفس منبعث از ذات آن است بدون رويّه . و ذات بذاته‌اش مستعمل اين آلات است بدون ارادهء زايدهء بر ذات ؛ بلكه چون ذات نفس در همان آن وجود عالم به ذات خود و عاشق ذات خود است ، عشقى ناشى از ذات ، مضطر مىگردد به استعمال آلات ، به اعتبار آنكه در آن وقت قدرت بر امرى ديگر ندارد . و از اين بيان مندفع مىگردد آنچه گفته‌اند كه استعمال حواس فعل اختيارى است ، و هر فعل اختيارى مسبوق است به تصوّر آن فعل و تصديق به فايدهء آن ، به وجهى از وجوه . پس بايد كه پيش از استعمال آلات ، صورت كليّهء تصوريّه و تصديقيّه حاصل شود . و وجه اندفاعش : آن است كه نسبت استعمال آلات و عدم آن به نفس متساوى نيستند تا آنكه محتاج به سبق مرجّحى موقوف بر تصوّر فعل و غايت آن گردد . بلكه از همان شوق ذاتى كه عين ذات است و براى نفس متصوّر است صادر مىگردد .

--> ( 1 ) - صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 8 ، صص 133 - 137 .