گرديده است و يا آنكه به اراضى بسيار گرم مرور نموده است و از آن بوى سوختگى به مشام مىرسد » . « 1 » فصل پنجم در بيان اسباب انفجار عيون و زلزله و آنچه به آنها تعلّق دارد « بدان كه چون بخار در خلل و فرجى كه در داخل زمين موجود است محتبس گرديد و از برودت زمين سرد شده منقلب به مياه شد و به اعتبار وصول مدد به نحوى بسيار شد كه آن أفضيه وسعت آنها را ندارد لابدّ به جانبى ميل مىكند و زمين را منشق مىگرداند و بيرون مىآيد و انفجار عيون عبارت از آن است . و امّا عيونى كه پيوسته جارى است ، سببش يا آن است كه تالى سابق را دفع مىنمايد و يا آنكه ضرورت عدم خلأ آن را جذب مىكند ، به اين معنى كه آن بخارى كه آب مىشود و بيرون مىآيد به مكانش چيزى ديگر كشيده مىشود تا آنكه خلأ لازم نيايد و آن نيز به آب منقلب شده بيرون مىآيد و بعضى تابع بعضى ديگر مىگردد و بر سبيل دوام جارى مىباشد . و امّا عيون راكده از ابخره‌اى حادث مىشود كه از كثرت موادّ و قوّت آنها به حدّى نرسيده است كه معاون شديدى داشته باشد يا لاحق سابق را دفع نمايد . و امّا آبار و قنى متولّده از ابخره‌اى است كه قوّت بر شقّ زمين با آن نيست [ 325 ] و چون ثقل زمين از روى آن برداشته شد منفذ پيدا مىكند كه به ادنى حركتى مندفع مىتواند شد . پس اگر مسيلى براى آن باشد قنات است و إلّا بئر ، و نسبت قنات به بئر مثل نسبت عيون سيّاله است به راكده » . « 2 » و ابو البركات بغدادى مىگويد كه : « اين مياه متولّد است از اجزاء مائيّه كه در ثقبه‌هاى زمين متفرّق است و جمع مىگردد . » و بعضى او را در اين قول تصديق نموده‌اند و مؤيّد

--> ( 1 ) - ابن سينا ، الشفاء ، الطبيعيات ، المعادن و الآثار العلوية ، ص 59 - 61 . ( 2 ) - ابن سينا ، الشفاء ، الطبيعيات ، المعادن و الآثار العلوية ، ص 13 - شرح الهداية ، ص 175 - 176 .