صحو است و اگر از سفل بالا رود و به تحليل نرود منذر به مطر است » . « 1 » فصل سوم در بيان اسباب حدوث رعد و برق و صواعق و شهب و آنچه به آنها تعلّق دارد بدان كه بخارى كه غمام از آن متولّد مىگردد ، غالب آن است كه بدون مصاحبت دخان متصاعد نگردد ، خصوصا در فصول حارّه . و گاهى مىشود كه انفصال دخان از آن بخار به آسانى صورت مىگيرد ، و گاهى به دشوارى ، بلكه در آن باقى مىماند و به برودت بخار سرد مىشود و اجزاء آن مجتمع مىگردد و در ميان سحاب محتبس مىماند ، و طرف اعلاى بخار را اكثف و ابعد از قبول انخراق مىيابد ، و آن اسباب آن را ريح عاصف مىگرداند و به سمت سفل كه در اكثر امر آن جهت تخلخلش بيشتر است [ 319 ] ميل مىكند . و گاهى به برودت مكتسبه در آن آن را به جانب اسفل ميل مىدهد هر چند كثافت جانب اعلى مانع از نفوذ در آن طرف نباشد . و بالجمله وزيدن باد در هواى لطيف موجب حدوث صوت مىگردد ، چه جاى وزيدن آن در سحاب كثيف . و رعد صوتى است كه از آن مسموع مىشود . و چون در آن دخان مائيّت و ارضيّت موجود است و به عمل حرارت و حركت مزاجى قريب به مزاج وهن بهم رسانيده است و چنان شده است كه به ادنى سببى مشتعل مىگردد ، به قوّت تسخين حاصله از محاكّه مشتعل مىشود ، پس اگر به سرعت منطفى گرديد برق است ، و اگر به سرعت منطفى نگرديد بلكه بر اشتعال باقى ماند تا به زمين رسيد صاعقه است . و گاهى به اعتبار اختناق حرّى كه از برد ظاهر گريخته است مشتعل مىگردد ، و حدوث رعد و برق در زمان با هم است . امّا احساس برق اوّل واقع مىشود ، زيرا كه در احساس صوت حركت هوا ضرور است و حركت در زمان واقع مىشود ، به خلاف رؤيت كه وجودش به زمان تعلّق ندارد و مجرّد موازات و إشفاف براى حصول آن كافى است . و گاهى برق سبب حدوث رعد مىشود ، به اين نحو كه از انطفاء ريح مشتعله در سحاب صوتى حادث مىگردد ، و آن

--> ( 1 ) . ابن سينا ، الشفاء ، الطبيعيات ، المعادن و الآثار العلوية ، ص 35 - 38 . صدر الدين شيرازى ، شرح الهداية الأثيرية ، ص 168 .