اخسّ در اين عناصر كدام است خالى از صعوبتى نيست . و بعد از مراتب عناصر بسيطه ، اوّل صورتى كه بر مادّه افاضه مىشود صور جماديّه است . و آن از صور بسايط افضل است ، زيرا كه بسيط عنصرى در نزد مجاورت غير خودش به زودى فاسد مىگردد هر گاه تخالف به هر دو كيف بوده باشد ، كه در اين صورت ، مقهور مغلوب مستحيل به قاهر غالب مىگردد . به خلاف صور جماديّه كه مرجوّ البقاء است در زمانى طويل يا قصير . و گويا در فضيلت وجود ، قياس به آن چهار ، به منزلهء جامع آنهاست كه متضمّن همهء آنها هست بر وجه اعلى و اشرف ، پس گويا همهء آنها واحد گرديده است و عنصر واحد متوسّط در كيفيّات اربعهء متضاده است در حدّى از توسّط . و اصناف صور جماديّه و اعداد آنها نيز در فضيلت وجود و قبول آثار شريفه متفاضلند ، چنان كه بعضى قريبند به مرتبهء عنصر مانند جصّ و نوره ، و بعضى قريب به مرتبه نباشد مانند مرجان ، و در ميان اين دو طرف انواع و اصناف كثيرهء لا تحصى هستند كه متفاوت و متفاضلند در قبول آثار و مبدئيّت افعال . و همچنين طبيعت بتدريج بالا مىرود از ادنى به اعلى ، تا آنكه مادّه را مىرساند به جائى كه قابل صور نباتيّه و آثار آن نيز گردد ، از اغتذاء و تمادى در اقطار به نموّ . و نبات در آثار اقتصار بر حفظ صورت بتنهايى نمىكند ، بلكه آنچه را كه ملائم خود مىداند . [ 307 ] جذب مىنمايد و به خود ضمّ مىكند و صورتى مثل صورت خودش را بدان مىپوشاند و شخص را به آن كامل مىگرداند . و از آنجا كه بقاى شخصى آن در وجود بر سبيل دوام محال است ، قدرى از آن موادّ مجذوبه را جدا مىسازد و آن را مهيّاى قبول صورتى مثل صورت شخصيّهء خودش مىگرداند . و بالجمله براى نبات حالات زايده بر حالات جماد و افراد متفاضله در آن حالات هست ، چنان كه براى بعضى در حفظ نوعش احتياج به بذر و ثمر دارد ، بلكه به امتزاج ماء و تراب و هبوب رياح و طلوع شمس مىرويد . و اين نوع به افق جماد قريب است . و همچنين در فضيلت بتدريج ترقّى مىكند و بر فضيلتش در ترتيب و نظام مىافزايد تا آنكه قوّهء ميوه دادن و حفظ نوع را به بذر و امثال آن حاصل كردن در آن بهم مىرسد . و همچنين بر فضايل آن مىافزايد تا آنكه قريب به ادنى مرتبهء افق حيوان مىرسد ، مانند كرام اشجار ، از قبيل