از اين كتاب تحقيق حق در آن و آنكه در ميان اين دو كلام منافاتى نيست مذكور خواهد شد إن شاء اللّه تعالى . و در اين مقام در شرح هدايه گفته است كه « فاعل أشكال أعضاء در حيوان و مقادير و أوضاع آن كه در هر يك از آنها منفعت خاصّه هست ، بايد كه از قوّهء طبيعيّهء عديمة الشّعور كه به مصوّره موسوم است نبوده باشد تا آنكه احتياج به تجشّم اعتذار براى دفع لزوم آنكه بايست كه حيوان كرهء واحد يا كرات متعدّده باشد نبوده باشد ، زيرا كه هر فطرت سليمه شهادت مىدهد كه مثل اين ترصيف و ترتيب محكم انيق كه عقول از وصول به غايت منافع آن عاجزند محال است كه از چيزى عارى از علم و ادراك صادر گردد . و از نفس نيز صادر نمىتواند باشد ، خواه نفس ناطقه باشد و خواه غير ناطقه ، به چند وجه : اوّل : آنكه حدوث نفس از حدوث بدن مؤخر است . [ 231 ] دوم : آنكه در حال كمال علم كيفيّت اعضا را در اشكال و مقادير و اوضاع آنها نمىدانيم مگر بعد از ممارست تشريح ، پس چگونه مىتوان گفت كه در ابتداء تكوّن به آنها عالم بوده‌ايم . سوم : آنكه ما را در اين وقت كه قدرت كامل گرديده است . ميسّر نمىشود كه صفتى از صفات بدن را تغيير دهيم . پس در ابتداء امر با غايت ضعف چگونه قدرت بر تركيب مثل اين بنيه داشته‌ايم . و از اين بيان ظاهر مىگردد كه بايد مشكّل ابدان و خالق آنها مدبّر حكيم و فاطر عليم بوده باشد ، به واسطهء ملائكهء موكّلهء بر عالم اجرام ، چنان كه رأى اساطين حكمت و تألّه است ، مثل افلاطون و كسانى كه پيش از او بوده‌اند از اصحاب معارج و ارتقاء به ملكوت اعلا » « 1 » . اين است سخن آن فاضل در شرح هدايه ، و در اين مقام كلامى هست كه ذكر آن در بحث قوى انسب است و إن شاء اللّه مذكور خواهد شد .

--> ( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، شرح الهداية الأثيرية ، صص 84 - 87 .