مقاله سوم در احوال حركت و سكون و در آن چند فصل است فصل اوّل در تعريف حركت و سكون موجود به حسب ملاحظهء عقل منقسم مىگردد به موجود بالفعل از جميع وجوه ، و به موجود بالقوّه من جميع الوجوه ، و به موجودى كه به وجهى بالفعل و به وجهى بالقوّه باشد . و قسم اوّل قبول خروج از آن حالت كه بر آن موجود است نمىكند . و قسم دوم يافت نمىشود ، زيرا كه بايد لا أقل فعليّت قوّه براى آن باشد . و ذات قسم سوم بايد كه مركّب از دو چيز باشد كه به يكى بالفعل و به ديگرى بالقوّه باشد . و آنچه به اعتبار آن بالفعل است سبقت ذاتى دارد بر آنچه به اعتبار آن بالقوّه است . و قسم اوّل كه از جميع وجوه بالفعل است بايد كه بسيط باشد . و قسم سوم كه به وجهى بالفعل و به وجهى بالقوّه است بايد كه به واسطهء غير از آن حيثيّت كه غير است از قوّه به فعل تواند آمد ، و إلّا ما بالقوّه ما بالقوّه نخواهد بود . و اين خروج يا دفعى است و يا تدريجى . و خروج از قوّه به فعل به معنى اعمّ عارض همهء مقولات مىشود ، ليكن آنچه در اصطلاح لفظ حركت بر آن اطلاق مىشود آن است كه دفعى نباشد . و عدم اين خروج از موضوعى كه قابل اين خروج باشد سكون است . پس حقيقت [ 96 ] حركت حدوث تدريجى يا حصول يا خروج از قوّه به فعل است يسيرا يسيرا ، يا بتدريج ، يا بلا دفعه ، و همهء اين عبارات در تعريف حركت مىتوان آورد . و كسى را نمىرسد كه بگويد كه دفعة عبارت است از حصول در « آن » ، و « آن » عبارت از طرف زمان است ، و زمان عبارت از مقدار حركت است ، پس تحليل تعريف دفعة كه جزء اين تعريف است منتهى به حركت مىگردد . و چنين تعريفى مستلزم أخذ شىء است در تعريف نفس خودش . و همچنين هرگاه بگوييم : يسيرا يسيرا ، و بالتّدريج ، به