پس اجزاء در اين مركّبات طبيعيّه تحليليّه عقليّه است مانند اجزاء بسائط خارجيّه ، نه آنكه آن اجزاء در خارج ذوات متعدّده باشند ، زيرا كه اگر مادّه و صورت در خارج ذوات متعدّده باشند صدق احدهما بر ديگرى به هيچ وجه جايز نخواهد بود . چنان كه بعضى از محققين تصريح نموده‌اند به اينكه اجزاء متغاير در وجود خارجى ممتنع است كه بر يكديگر حمل تواند شد و توان گفت هو هو ، يا آنكه توان گفت كه المجموع منهما هو هذا الواحد ، هر چند در ميان آن دو هزار ارتباطى كه ممكن است موجود باشد . و بديههء عقل بر اين معنى گواهى مىدهد . لكن مادّه بر مركّب مذكور حمل مىتواند شد هرگاه به وجهى اخذ شود . و اكثر محققين ، مثل شيخ رئيس و امثال او ، به آن حكم كرده‌اند ، پس بايد كه مادّه عين مركّب باشد . و همچنين صورت بر آن حمل مىشود و هر يك از اين دو بر ديگرى حمل مىشود ، پس لا محاله همه در وجود واحد خواهند بود . حجّت دوم : آن است كه اجزاء عنصريه بالفعل در مواليد حاصل نيست . مثلا در ياقوت جزء نارى بالفعل نيست و الّا بايد كه صورت ياقوتيّت حالّ در آن باشد ، زيرا كه حلول اين صورت در جميع اجزاء حلول سريانى است به اتّفاق مثبتين آن ، و اگر صورت ياقوتيّت حالّ در جزء نارى باشد . با بقاى صورت ناريّت ، جسم واحد هم ياقوت خواهد بود و هم نار ، و اين محال است ، يا آنكه بايد ياقوت از عناصر اربعه متحقّق نگردد . و اين نيز خلاف اتّفاق است . و چگونه مىتواند بود كه [ 77 ] جزء نارى در ياقوت موجود باشد و در زمان طويلى كه ياقوت موجود است با آن صغر حجم از مجاورت جزء مائى منطفى نگردد ، در صورتى كه صور عنصريّه باقى نباشد صورت ياقوتيّه مىتواند در جميع اجزاء سرايت نمايد هر چند در غايت صغر باشند ، پس در صورتى كه اجزاء عنصريّه در مركّبات موجود نشد تركيب مواليد از آنها و از صور آنها از قبيل اين تركيب خواهد بود . و عناصر منقلب به اخلاط مىشوند ، و اخلاط منقلب به نطفه ، و نطفه منقلب به حيوان . و در اين انقلابات هر چه سابق است با لاحق بالفعل باقى نمىماند تا آنكه در آن كثرت به حسب نفس الامر حاصل گردد . اين قدر هست [ كه براى عقل هست كه هر يك از آنها را منقسم گرداند به حسب آثار و خواص به اقسامى كه بعضى ] براى آن مادّه باشد به اعتبارى و جنس باشد به اعتبارى ، و بعضى صورت باشد به اعتبارى و فصل باشد به اعتبارى .