وانحراف مذهبي متهم ساخت ( 202 ) . جز آن كه در باره صدوق روش معتدل در پيش گرفت وحساب أو را از ديگران جدا نمود . حملات مفيد ومرتضى وديگر متكلمان شيعي در نيمه نخستين قرن پنجم به زوال وانقراض مكتب أهل الحديث انجاميد 203 . از اين كشمكش سخت ميان دو مكتب شيعي در برخى از مآخذ قديم سخن رفته 204 كه أصحاب الحديث را با اصطلاح اخباريه وگرايش متكلمان را با اصطلاحاتى از قبيل معتزله وكلاميه ياد كرده اند 205 . همچنان كه مفيد وشريف مرتضى نيز از مكتب متكلمان ومحققان در برابر مكتب أصحاب الحديث ياد مى كنند 206 . ليكن در مآخذ شيعي متأخرتر از هواداران اين مكتب معمولا با اصطلاح اصوليه تعبير مى شود 207 . مفيد فقه را نزد جعفر بن محمد بن قولويه از فقهاء مكتب واسطه فرا گرفته 208 وبا ساير روشهاى فقهى روزگار خود نيز چنان كه ديديم آشنايى يافته بود . ليكن به حكم گرايش كلامي خود نا گزير شخصا شيفته روش ابن أبي عقيل بود 209 كه ميراث فقهى أو الگوى كلى براي مكتب متكلمان به شمار مى رفت . فقه متكلمان چنان كه پيش تر ذيل سخن از روش فقهى ابن أبي عقيل اشاره شد بر قواعد كلى قرآني وأحاديث مسلم ومشهور استوار بود ورواياتى را كه شيعيان از امامان خود نقل مى كردند ليكن صحت انتساب آن قطعي نبود ( اخبار الآحاد ) بي اعتبار مى دانست وبه جاى آن بر نظريات مشهور ومتداول ميان شيعه كه عمل طائفه بر أساس آن بود ( اجماعات ) تكيه مى نمود 210 . استنباط احكام شرعي از منابع مزبور بر أساس روش استدلالي وتحليل عقلي انجام مى پذيرفت كه متكلمان به

--> 202 - همان ماخد . 203 - النقض : 568 . 204 - از جمله ملل ونحل شهرستانى : 178 جالب است كه صاحب حدائق از اخباريان دوره ششم ( قرن 12 ) تصور مى كرد كه در قرون أولية با آن كه مملو از اخباريان ومجتهدان بود ميان آنان بر خورد وتعارضى روى نداده بود ( حدائق 1 : 169 ) . 205 - شهرستانى ، ملل ونحل : 169 و 178 / شرح مواقف سيد شريف : 629 / محصول فخررازى به نقل كشف القناع : 203 . 206 - أوائل المقالات مفيد : 98 / التبانيات مرتضى : 2 . 207 - ببينيد از جمله النقض : 3 و 178 و 179 و 190 و 231 و 235 - 237 و 240 و 272 و 281 و 282 و 284 و 415 - 416 و 459 و 481 و 504 و 506 و 528 و 569 / نهاية الوصول علامه : 200 پ . 208 - نجاشي : 95 . 209 - همان مأخذ : 38 . 210 - ببينيد تأليفات مفيد ومرتضى . نيز فقه القرآن راوندى 1 : 4 . اين نظر برابر است با نظري كه متكلمان دوره حضور مانند فضل بن شاذان داشته اند . شيخ طوسي كه خود طرفدار حجيت اخبار آحاد است رساله اى در رد فضل بن شاذان در اين مورد نوشته است ( بحر العلوم 3 : 232 / ذريعة 24 : 287 ) .