حدود ، جهاد ونظاير آن در اين مقولة وارد است ( 34 ) . * * * أبواب فقه كه هر يك به ( كتاب ) تعبير مى شود ( 35 ) چنان كه دانستيم در موضوعات گوناگون ودر مجموع ، مجموعه وظايف يك فرد مسلمان شيعي از نظر فردى واجتماعي است . ترتيب وقوع اين أبواب در متون فقهى مختلف است ، ليكن عموما مباحث مربوط به عبادات ( 36 ) در آغاز ، مباحث معاملات در ميان ، ومباحث ارث وقوانين جزائي در انتها قرار مى گيرد ( 37 ) . در پاره اى از مآخذ فقه سنى دليل اين پيشى وپسى ها ، وفلسفه نظام حاكم بر كتب مختلف فقهى در آغاز برخى از أبواب وكتابها شرح وتوضيح گرديده است ( 38 ) . معمولا نويسندگان سنى ( 39 ) وشيعي ( 40 ) وجه تقدم برخى مباحث وأبواب را اهميت آنها واهتمام مذهب نسبت بدانها مى دانسته اند ، ليكن قاضى عبد العزيز بن براج در آثار خود نظر مى دهد كه اين پيشى وپسى ها نسبت به مباحث فقهى در كتب فقه به لحاظ عموميت مبحث است . از اين رو عبادات كه تكليف همه مسلمانان است ودر همه حال شامل آنها خواهد بود بر معاملات يا احكام قضائي وجزائي كه شمول آن اختياري يا مربوط به شرائطى خاص است مقدم گرديده ، واز ميان عبادات نيز نماز كه تكليف روزانه هر فرد مسلمان ودر واقع عمومى ترين تكليف اسلامى است با شرط مقارن خود ( طهارت ) بر ديگر أنواع پيشى گرفته است ( 41 ) . ابن حمزه فقيه شيعي ديگر در قرن ششم بر همين أساس ميزان عموميت وشمول هر يك از عبادات را سنجيده ، وشرحي در اين باب در مقدمه كتاب وسيله خود آورده است ( 42 ) . أبو الفتح محمد بن علي بن عثمان كراجكى فقيه شيعي نيمه نخستين قرن پنجم در اثر فقهى خود به

--> 34 - محمد باقر الصدر ، الفتاوى الواضحة 1 : 132 - 134 . 35 - در باره اين اصطلاح ووجه اين تسميه ببينيد : فصول خطر بالبال : 84 پ - 85 / و 87 پ - 88 ر / شهيد دوم ، شرح لمعه 1 : 26 . 36 - شهيد أول در آثار فقهى خود - با الهام گرفتن از روش أبو الصلاح حلبى در كافى - عبادات را با يك مفهوم وسيعتر شامل همه واجبات قرارداده واز اين رو پاره اى از مباحث ( احكام ) و ( معاملات ) را در اين بخش مقدم جاى داده است . در اين مورد مخصوصا ببينيد نائينى 1 : 33 . 37 - جز در ترتيب فيض كه مباحث جزائي پيش از معاملات قرار مى گيرد . ببينيد مفاتيح الشرايع أو 1 : 14 . 38 - از باب نمونه ببينيد طحطاوى 2 : 2 . 39 - نفائس الفنون آملي : 146 / فصول خطر بالبال : 89 . 40 - شرايع 1 : 19 / تبصره علامه : 1 / رسالة في الطهارة والصلاة ، برگ 34 ر . 41 - ابن البراج ، شرح جمل العلم والعمل : 54 / همو ، مهذب : 124 . نيز ببينيد فصول خطر بالبال : 89 / شيخ ، اقتصاد : 239 . 42 - ابن حمزة ، وسيله : 662 .