فصل سوم رؤوس مطالب فقه تقسيم مباحث فقهى ودسته بندى آن براي دادن يك نظم درست وأصولي به فقه ، به چند نحوه گونا گون انجام گرفته است . در فقه سنى معمولا مباحث فقه را به دو گروه : عبادات ومعاملات تقسيم مى نموده اند . غزالى دانشمند شافعي در احياء علوم الدين خود تمامى احكام ومقررات مذهبي واخلاقى اسلامى را به چهار گروه : عبادات ، عادات ، منجيات ومهلكات دسته بندى كرد ( 17 ) ، كه اين روش بر متون فقه شافعي ( 18 ) تأثير نهاده وأساس تقسيم مباحث فقهى به چهار گروه : عبادات ، معاملات ، مناكحات وجنايات قرار گرفته است . در توجيه اين روش دسته بندى أخير گفته شده است كه : مباحث فقه يا مربوط به أمور اخروى است يا أمور دنيوي ، بخش نخست يعنى احكامى كه براي تأمين سعادت اخروى است احكام عبادات است ، وبخش دوم كه براي تنظيم زندگانى مادي است بر سه گونه است : زيرا يا قوانينى است براي تنظيم روابط افراد بشرى با يكديگر كه أبواب معاملات فقه را تشكيل مى دهد : ويا قوانينى است كه براي حفظ نوع بشر وضع شده وآن أبواب مناكحات است ، ويا قوانينى كه بقاء فرد ونوع بشر هر دو ، وابسته بدان است وآن احكام جنائى وجزائي است ( 19 ) . در فقه شيعي قديم ترين طرح ها در مراسم سلار بن عبد العزيز ديلمى ( م 448 ) ، مهذب قاضى عبد العزيز بن براج ( م 481 ) وكافى أبو الصلاح حلبى ( از ميانه قرن پنجم ) ديده مى شود . أبو الصلاح حلبى تكليف شرعي را بر سه قسم مى داند كه آن را به ترتيب : عبادات ، محرمات واحكام خوانده

--> 17 - غزالى ، احياء 1 : 3 / فيض ، المحجة البيضاء 1 : 4 - 5 . 18 - مانند قفال ، حلية العلماء 3 : 382 / غزى ، فتح القريب : 598 / باجورى ، حاشية فتح القريب 2 : 332 . 19 - نقائس الفنون شمس الدين محمد بن محمود آملي : 146 . نيز ببينيد فلسفة التشريع في الاسلام ، صبحي محمصاني :