صغار ايقاع كنند صعوبت انتقالات كمتر بود و مماست ملايمات بيشتر و چون محافظت ابعاد عظام و اوساط لازم است و معلوم شد كه ذو الكل مركب است از ذو الخمس و ذو الاربع و ذو الخمس مركب است از ذو الاربع و طنينى و طنينى ملايمترين ابعاد لحنى است . پس هرگاه كه ذو الاربع را به اقسام كه ممكن بود قسمت كنند و آنگاه طنينى را به آن اضافه كنند انواع تقسيمات ذو الخمس حاصل شود و چون ذو الاربعى ديگر را بر آن اضافه كنند انواع تقسيمات ذو الكل حاصل شود و در استخراج اقسام ابعاد به استقراء استخراج اقسام بعد اصغر آسانتر از استخراج بعد اعظم بود بنابر اين مقدمه بنياد سخن در اين باب بر تقسيم ذو الاربع نهادند و تقسيم آن دائما بر سه قسم كنند بنابر آنكه طباع را به اوساط لحنيات چون كل و سبع و كل و ثمن و كل و تسع تشوقى بافراط باشد . پس در اكثر تقاسيم از يكى از آن خالى نماند و چون بعدى از آن باشد اگر باقى را سه قسم كنند يكقسم يا هر دو يا هر سه بسبب صغر منافى باشد و چون اين معنى را باستقراء معلوم كردند بر سه قسم بعد اقتصار مىنمايند و آن را جنس خوانند . و حينئذ اگر اعظم ابعاد ثلثه اعظم بود از مجموع آن دوى ديگر آن را جنس لين خوانند و ملايمت آن ضعيف باشد و آن اجناسى بود كه اعظم ابعاد از كل و ربع يا كل و خمس يا كل و سدس بود اول را جنس راسم خوانند و آن اعظم اجناس بود و راسم از آن گويند كه تاثير او در باب ملايمت چون تاثير رسم نقاش بود در تصوير و دوم را جنس لونى و اين ملايمتر بود بمثابه رنگ آميزى باشد در تصاوير و سوم را ناظم و اين ملايمتر همه بود و بمثابه صورت كه بتحرير نظام هيات يافته باشد . و اگر اصغر بود جنس قوى خوانند و ملايمت آن تمام بود و چون ابعاد