شمس الدين محمد بن محمود آملي
28
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى )
همچو زاست و شين همچو سين و تا و ثا همچو با و حا همچو خا و ذال همچو دال و ضاد همچو صاد و ظاء همچو طاء و غين همچو عين بىتفاوت و نقصان الا در تنقيط و عدم آن ، و لام الف الف است و لام كه در آخر زيادت كردند - و منتصب خطيست مستقيم باعتبار طول همچو الف ، و مسطح خطيست مستقيم باعتبار عرض همچو بأ و مقوس دايره همچو نون ، و منكب خطى است منحرف باعتبار عرض كه از يسار بيمين روند همچو خط نخستين از جيم و دال و قاف و خط سوم از كاف و مستلقى خطى است منحرف باعتبار عرض كه از يمين به يسار روند همچو خط نخستين از كاف و يا و امثال آن . و اين حروف بحسب خطوط مختلف شوند چه مراكز الف را در محقق منعطف نگردانند و الف نسخ را تطرير « 1 » نكنند بخلاف محقق و ثلث كه آن را تطرير اولى بود و بارا در محقق مستقيم بايد كشيد و در ثلث منحرف و نيز آخر او را در محقق و ثلث مرفوع بايد كشيد بخلاف نسخ و دال را در محقق و ثلث تطرير كنند و طرف آخر او در ثلث مربع سازند چنان كه شبيه نون شود و در محقق اينمعنى نشايد ، و در نسخ بايد كه طرف اعلى و اسفل او مساوى يكديگر باشند در مقدار . و كاف در محقق منبسط باشد و در ثلث منتصب و در نسخ هر دو گونه شايد . و ها را در محقق برين دو صورت نويسند . . . . و در ثلث بر ايندو صورت . . . . و در نسخ بر اين صورت . . . . « 2 » .
--> ( 1 ) تطرير طره گذاشتن براى الف و اينها كه مؤلف گويد اوصاف خط نسخ قديم و اشباه آن است و خطوط امروز خود او صافى ديگر دارد . ( 2 ) دو صورت ه كه يكى را دو چشم گويند و يكى ساده باختلاف خط ثلث و نسخ و محقق ( رقاع ) معروف است و نشان دادن اختلاف آن در حروف سربى امروز مشكل است .