شمس الدين محمد بن محمود آملي
16
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى )
نكردند در قسمت متعرض آن نگشتند و پيش اهل تصوف علوم بقسمت اولى منقسم شوند به دو قسم ، علوم بيانى و علوم عيانى ، علوم بيانى آنها كه ذكر رفت ، و علوم عيانى اقسام تصوف چنان كه در فايده سيم ياد كرده شود ، و بعضى از ايشان قسمت بدينوجه كنند كه علوم يا شرعيست يا حكمى يا جامع ميان شرعى و حكمى كه آن تصوف است اينست تقسيم علوم بر سبيل اختصار و اللّه اعلم بالصواب . « فايده سيم » ( در ترتيب كتاب ) بدانكه چون بعضى از علوم پيش از عهد خاتم النبيين صلوات اللّه و سلامه عليه مقرّر و مبين بود و بعضى بعد از آن مبين و مدون شد صواب چنان نمود كه اين كتاب بر دو قسم مرتب شود : قسمى در علوم اوايل و قسمى در علوم اواخر ، و قسم اخير جهت نسبت او با اهل اسلام تقديم افتد . مجموع آن مشتمل بر نه مقاله بر اينوجه قسم اول از كتاب نفايس الفنون فى عرايس العيون در علوم اواخر متضمن هشتاد و پنج علم كه آن بر سى و شش فن نهاده شد چنانچه بدان اشارت افتد هر چند در عد بعضى از آن در علوم اواخر نظر است ، مرتب بر چهار مقاله است : مقاله اولى در ادبيات مشتمل بر پانزده فن : علم خط ، علم لغت ، علم اشتقاق علم تصريف ، علم نحو ، علم معانى ، علم بيان ، علم بديع ، علم عروض ، علم قوافى علم قريض ، علم شعر ، علم دواوين ، علم امثال ، علم انشا ، علم استيفا . مقاله دويم در شرعيات مشتمل بر نه فن : ( 1 ) علم كلام كه ائمه اصولى آن را چهار قسم نهادهاند : علم بذات باريتعالى ، علم بصفات او ، علم بافعال و مصنوعات او علم بنبوت و امامت . ( 2 ) علم تفسير كه آن را اهل تفسير دوازده قسم نهادهاند : اول علم لغات قرآن دوم علم قرائت ، سيم علم وقوف ، چهارم علم اعراب آن ، پنجم علم اسباب نزول ، ششم ناسخ و منسوخ ، هفتم علم تأويل ( و آن چهار قسمند يكى آنكه اثبات گويد