و تأثير و تدبير او در روى زمين ، مرتبه و خاصيت افلاك آسمانهاست در تأثير و تدبير نمودن در سفليات به خلافت از خداوند . و از اينجاست كه جناب امير المؤمنين عليه السّلام فرموده است در آخر يك حديث كه : « و خلق الانسان ذا نفس ناطقه ان ذكاها بالعلم فقد شابهت جواهر اوائل عللها و اذا اعتدل مزاجها و فارقت الاضداد فقد شارك بها السبع الشداد » « 1 » يعنى خلق فرموده است خداوند سبحانه انسان را صاحب نفس ناطقه و اگر كه انسان تزكيه بنمايد نفس خود را به علم و عمل ، پس به تحقيق شباهت به هم مىرساند با عوالم اول كه جوهرهاى مقدسه‌اند و اسباب و علل وجود و تربيت و تكميل نفس ناطقه انسان مىباشند و اگر كه اعتدال بيابد طبايع اربعه قالب و بدن عنصرى او و دور شوند از ضدّيت خود ، پس به تحقيق كه شريك مىشود چنين انسانى به واسطه اعتدال طبيعت او و ظهور عدالت او در آثار و افعال با هفت آسمان در تأثير دادن به مردمان . و از اينجاست كه در احاديث وارد شده است كه « الشريف من شرفه السلطان » يعنى شريف به شرافتها كسى است كه شريف گرداند او را سلطان ، يعنى نظر لطف و عنايت به او بنمايد و ائمه اطهار عليه السّلام نيز در حق خود فرموده‌اند كه « و نحن الزمان فمن رفعناه ارتفع و من وضعناه اتّضع » « 2 » يعنى مائيم زمان و مائيم كه تأثير ما مثل تأثير افلاك مىباشد . چونكه زمان ، از اول تأثير افلاك است پس هركس كه عزيز و بلندمرتبه بنمائيم او را به نظر لطف و عنايت ، بلندمرتبه مىشود و هركس را كه ذليل و پست مرتبه بنمائيم به جهت بىالتفاتى ، ذليل و پست مرتبه مىشود . و از اينجا معنى حديث « و لا تعادوا الايام فتعاديكم » « 3 » را مىفهمى كه ائمه خود را به ايام ناميده‌اند چونكه زمان به قرون و قرون به سالها و سالها به ماهها و ماهها به روزها ، آخر

--> ( 1 ) . بحار ، ج 40 : 165 ( 2 ) . خصال : 395 - 396 ( 3 ) . بحار ، ج 24 : 239