تمهيد دوم [ خليفه بودن جميع مخلوقات ] بدانكه تمام موجودات امكانيه و مخلوقات حادثه ما سوائيه از عرش ، فرش ، ملك ، ملكوت ، لاهوت و جبروت ، همگى اثر ، صنع و بدع خداوند مىباشند و فرموده است كه لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ « 1 » يعنى از براى او ، و مملوك و مخلوق او مىباشد عالم ملك آسمانها و زمين و آنچه حاوى و محوى آنهاست و اثر و صنع ، شاهد و دليل بر صفات مؤثر و صانع مىباشد و ظلّ كه به معناى سايه است ؛ خواه آنكه نورانى باشد يا ظلمانى ، آن نيز شاهد و دليل و مثال بر كيفيت و صفات صاحب ظلّ است . پس ظل نيز به معنى اثر مىباشد و معنى و مقصود از ظلّ و اثر ، همان صنع و مخلوقى است كه بدون مؤثر و ذى ظل فرض وجود و بقاء آن را نتوان نمود و از اينجاست كه خداوند تعبير از آثار و مخلوقات خود ، به ظلّ نموده و فرموده است كه أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا « 2 » پس هر موجودى از موجودات ظل خداوند و شاهد و دليل و مثال بر وحدت خداوند و اثر آن‌كه صفت عدل خداوند است ؛ مىباشد . و فى كلّ شئ بداية تدلّ على انّه واحد . و شهادت دادن آنها ، همان بقاء ، استواء ، اعتدال و انتظام آنها مىباشد كه محال است كه صدور يابد مگر از ذاتى كه يك و بدون جزء و بلا شريك باشد و آثار او بالتمام بر وجه عدل باشد و همين معنى تسبيح نمودن تمام موجودات است و خداوند تبارك و

--> ( 1 ) . مائده : 44 ( 2 ) . فرقان : 48