سريعتر و شديدتر مىباشد . چونكه كلام و موعظه از عالم بالاتر از دل و از عالم مشاهده و عيان كه عالم روح مىباشد ، صدور مىيابد و سرتاپاى او همگى وعظ و كلام شده است . و از اينجاست كه حوارّيين از حضرت عيسى عليه السّلام پرسيدند كه مجالست با كه بنائيم ؟ آن حضرت فرمودند كه « من يذكر كم اللّه رؤيته و يزيد فى علمكم منطقه و يرغبكم فى الآخرة علمه » « 1 » . يعنى مجالست بنمائيد با كسى كه همانا ديدن او شما را به ياد و ذكر خداوند بيندازد و زياد بنمايد در علم شما نطق و كلام او و راغب بگرداند شما را در اخرت همان عمل و كردار او . و وارد شده است ايضا كه « العالم من يؤدب الناس بفعله قبل قوله » . يعنى عالم آن كسى است كه تأديب بنمايد مردمان را به كردار خودش ، پيش از گفتار خود و اين كسى است كه در حديث « همام » اشاره به تأثير موعظه آن شده است . همام مردى بود عابد و متنسك و مجتهد در عبادت و ورع ، در يك روزى درحالىكه جناب امير المؤمنين عليه السّلام بر منبر خطبه مىفرمودند ؛ از جاى برخواست و عرض نمود به آن حضرت كه وصف بنما از براى ما مؤمن را به نحوى كه گويا او را به چشم مىبينيم . پس آن حضرت شروع فرمودند در ذكر اوصاف و اخلاق و كردار و گفتار مؤمن ، و اوصاف و اخلاق بسيارى را ذكر فرمودند تا رسيدند به اين فقره كه فرمودند كه دورى مؤمن از كسى كه از او دورى مىكند زهد و نزاهت است و قرب او به كسى كه به او نزديك مىشود لين و رحمت است و دورى او تكبّر و عظمت نيست و قرب و نزديكى ، تملّق و خدعه نيست بلكه اقتداء مىنمايد به كسانى كه قبل از او بوده‌اند از اهل خير و او امام و مقتد است از براى كسانى كه بعد از آن مىباشند از اهل برّ . پس همام صيحه زد و بيهوش افتاد . بعد از آن حضرت فرمودند كه « هكذا تصنع الموعظة البالغة باهلها » « 2 » . يعنى همچنانكه ديديد تأثير مىكند موعظه بالغه به اهل آن و سبب شدت و سرعت تأثير موعظهء اين يكى ، آن است

--> ( 1 ) . بحار 71 : 189 / 17 باب 13 و ج 74 : 147 / 60 باب 7 ( 2 ) . كافى 2 : 226 - 230 / 1