نخورد « 1 » ، و سرانجام دربارهء خود محتسب مىنويسد : اگر در انجام دادن وظيفهء خود سستى كند و در صورت شكايت مكرر به گرفتن حق مردم اقدام نكند شرعا ولايتش ساقط مىشود « 2 » . در پيش گفتيم كه مؤلف محتسبى سختگير بود و به شغل احتساب احاطهء كامل داشته و سالها بدين شغل پرداخته بود ، و اين امر از شرح انواع تقلباتى كه دربارهء هريك از پيشه‌وران آورده كاملا آشكار است ، اما گويا تقلبات آن زمان بيشتر از آن بوده است كه وى بيان داشته ، و از بيم آنكه مبادا متقلبان به راههاى تقلب بيشتر آشنايى يابند از ذكر همهء آنها خوددارى كرده است « 3 » . در اينجا ذكر اين نكته لازم است كه اين گونه كتابها با فوايدى كه در بردارند حقيقت صرف نيستند بلكه گاه‌گاه خرافه‌هايى در لابلاى مطالب به چشم مىخورد ، از قبيل استدلالى كه مؤلف در بحث از آب نيل آورده است « 4 » بدين‌سان : « در حديث آمده كه جبرئيل با بالهاى خود نيل و فرات را فرود آورد ، و نيل بر بال چپ و فرات بر بال راست وى بود ، برخى از فضلا گفته‌اند كه اين امر دلالت دارد بر آنكه آب نيل سبكتر از آب فرات است زيرا جسم سنگين معمولا به وسيلهء طرف راست و جسم سبك با طرف چپ حمل مىشود و ازاين‌رو آب نيل كه جبرئيل آن را بر بال چپ گرفته بود سبكتر است ! » . كتابهاى ديگر : در مورد حسبت جز كتاب حاضر كتابهاى ديگرى هم تأليف شده است از قبيل : « نهاية الرتبة فى طلب الحسبة » از عبد الرحمن بن نصر بن عبد اللّه شافعى شيرازى معروف به نبراوى متوفى در 589 ه ق . / 1193 م . كه كتاب مزبور را

--> ( 1 ) - همين كتاب ، ص 177 ( 2 ) - ايضا ، ص 208 قابل توجه اولياى امور ! ( 3 ) - ر ك : همين كتاب ، ص 96 ( 4 ) - ر ك : متن عربى كتاب ، ص 240