چهار ارزشهاى مذكّر احباب تذكره‌هاى شاعران در زبان فارسى ، با وجود آنكه گاهى سخت نادار و بىمقدارند ، اما برخى از آنها نه تنها گوشه‌هايى از تاريخ زبان و ادبيات فارسى را نشان مىدهند بلكه به لحاظ نقد ادبى ، پسندها و ناپسندهاى اجتماعى ، خوشامدها و ناخوشامدهاى سياسى و خوب‌آمدها و بدآمدهاى اقتصادى از جمله منابع غيرمستقيم محسوب توانند بود كه گاه متضمّن اشاراتى در زمينه‌هاى مزبورند كه در انبوهى از نگارشها و منابع مستقيم موضوعات مذكور يافت نمىشوند . از جمله تذكره‌هايى كه در زبان فارسى درى به جهات گونه‌گون در خور وارسى مىنمايند ، مىتوان به قطع و يقين از تذكرة الشعراء امير دولتشاه سمرقندى « « 1 » » ؛ مجالس النفائس امير عليشير نوائى « « 2 » » ؛ تذكرة الشعراء نصرآبادى و . . . و هم مذكّر احباب نثارى نام برد . اما ارزشهاى تذكرهء نثارى عبارتند از : 1 . به لحاظ تاريخ سياسى ازبكان شيبانى مذكّر احباب از جمله منابع تاريخ سياسى و فرهنگى اعقاب جوچى است . ازاين‌رو به لحاظ شناخت پاره‌اى از مسائل و نكات عصر شيبانيان حائز اهميت فراوان است . به طورى كه هر چند در متون تاريخى عهد صفوى و هم نگارشهاى تاريخى نويسندگان قلمرو ازبكان ماوراء النهر دربارهء مسائل سياسى و فرهنگى فرزندان جوچى مباحث فراوانى يافت مىشود ، با اين همه در مذكّر احباب در اين زمينه‌ها اشاره‌هاى نازك و گاه مطالب خصوصى آن عصر را مىتوان ديد كه در هيچ يك از متون تاريخى عصر ديده نمىشود . به‌طور مثال ، از حمله‌هاى

--> ( 1 ) . درست است كه تذكرة الشعراء دولتشاه مشحون از لغزشهاى تاريخى است ، با اين همه به لحاظ فرهنگ و تمدّن سدهء 9 ه . ق . يكى از مهمترين منابع موجود به زبان فارسى تواند بود . اين تذكره بارها چاپ شده است ، تصحيح انتقادى آن به پيشنهاد بنده توسط يكى از دوستان در دست اقدام است . ( 2 ) . دو ترجمهء فارسى تذكرهء مذكور بارها در تهران چاپ شده است و ليكن نمىتوان برپايهء ترجمه‌هاى مزبور متن نوشتهء نوائى را بدرستى پى گرفت ، زيرا هر دو مترجم ( فخرى هروى و شاه محمد قزوينى ) در ترجمه‌هايشان تصرفاتى كرده‌اند ، ازاين‌رو تصحيح و انتشار متن تركى جغتائى آن ، ضرورت دارد .