عبد الله بن قدامة ( مترجم : محمود مهدوى دامغانى )

20

كتاب التوابين ( توبه كنندگان ) ( فارسى )

در بخش توبه پادشاهان و اميران تأثير كتابهايى چون تاريخ طبرى و اخبار الطوال دينورى و مروج الذهب مسعودى و سنى ملوك الارض و الانبياء حمزة بن حسن اصفهانى و عقد الفريد ابن عبد ربه و نظاير اين كتابها بوضوح ديده مىشود . در بخش توبه ياران پيامبر ( ص ) داستانها برگرفته از كتابهايى چون سيره ابن اسحاق و سيره ابن هشام و مغازى واقدى و طبقات محمد بن سعد بن منيع و الاستيعاب ابن عبد البر و بخش فضائل صحابه از صحيح بخارى و صحيح مسلم و نظاير اين كتابهاست . داستانهاى توبه مشايخ و بزرگان صوفيه برگرفته از كتابهايى چون : حلية الاولياء حافظ ابو نعيم و طبقات الصوفيه سلمى و صفة الصفوة ابن جوزى و رساله قشيريه است . ابن قدامه خود در آغاز برخى از داستانها نوشته است كه آن را از كجا نقل كرده است كه از جمله كتاب الملتقط جوهرى يا الملتقط ابن جوزى و زهد الملوك و تنبيه الغافلين ابو ليث سمرقندى و كتاب الروضة است . آنچه قابل ذكر است و پيش از اين هم اشاره‌اى به آن كردم اين است كه تأليف و نگارش اين‌گونه كتابها نمودارى از درد درون نويسندگانى چون ابن قدامه از تباهى آيين و اخلاق هيأت حاكمه و ديگر طبقات مردم است و چون ناچار بوده‌اند براى اين سخن حق خود كه به هرحال تلخ است آميزه‌اى از شهد فراهم آورند توبه را در مورد فرشتگان و پيامبران هم آورده‌اند ، البته حنبلى بودن ابن قدامه هم از عواملى است كه مىتوانسته است براحتى در مورد پيامبران داستانهاى اسرائيلى را نقل كند ، و گرنه شيعيان و برخى از معتزليان نه تنها چنين اعتقادى ندارند بلكه دانشمند بزرگوارى چون سيد مرتضى تنزيه الانبياء را تأليف كرده است . در نوشتن و پديد آوردن اين‌گونه آثار كه به هرحال رنگ تصوف بر آن آشكار است نه تنها از سوى هيأت حاكمه حساسيت نشان داده نمىشده است بلكه چون شيوه تصوف مبتنى بر ترك ستيز و سلامت‌جويى است مورد تأييد هم قرار مىگرفته است و بديهى است كه از نظر افرادى چون منصور دوانيقى و هارون كسانى چون عمرو بن عبيد و فضيل عياض سرور دينى همه مسلمانان بوده‌اند و پسنديده‌تر و مطلوب‌تر از سادات بزرگوار حسنى و حسينى شمرده مىشده‌اند كه براى كسب حق خود از قيام مسلحانه هم رويگردان نبوده‌اند . ضمنا اين نكته را هم بايد در نظر داشت كه ابن قدامه با آنكه از دست عبد القادر گيلانى خرقه تصوف گرفته است ولى اتصال او به ابن جوزى و لابد با تأثر از كتاب تلبيس ابليس او ، كتاب ذمّ ما عليه مدعو التصوف را تأليف كرده است . اين بنده با توجه به اهميت توبه و اينكه