سيد محمد عبد الحسيب بن سيد أحمد العلوي العاملي
24
قواعد السلاطين ( فارسى )
دادن ارتباط و پيوند خاندان كركى ، يعنى خاندان خودش با دولت صفوى ، مرورى بر تاريخچهء اين ارتباط در دورههاى پيش از خود كرده و در اين زمينه اطّلاعات تازهاى را در اختيار ما گذاشته است . دربارهء اهميت قواعد السلاطين به عنوان يك اثر سياسى از دورهء صفوى ، ابتدا بايد توجّه داشت كه اين تأليف در امتداد يك سنّت تأليفى در زمينهء سياست است كه اصطلاحا از آن با عنوان سياستنامهنگارى ياد مىكنند . نگارش اين آثار در فرهنگ اسلامى ، در آغاز قرن سوم هجرى و بعد از آن ، به صورتى پراكنده و در ضمن متون ادبى و تاريخى بوده است . امّا به مرور ، اين سنّت تأليفى در قالب كتابهاى مستقلّ سياسى درآمد و عناصر ايرانى ، مانند آثار ابن مقفّع و خداينامهها و نيز ميراث فلسفى يونانى و آنچه از شريعت و كلمات قصار بزرگان دين بوده ، در مطاوى آن گنجانيده شد . اين نگارشها در موضوع فلسفهء عملى و اخلاق ، جاى مىگرفته است . براى نمونه ، پيش از خواجه نظام الملك ، در كتابهايى مانند عيون الأخبار ابن قتيبه ، باب مفصّلى تحت عنوان « كتاب السلطان » درج شده ، كه فرهنگ سياسى مسلمانان در آن انعكاس يافته است . در ذيل اين باب ، مباحثى دربارهء شيوهء حكومت و آنچه مربوط به زوال و دوام سلطنت است ، بحث شده است . اين مباحث ، تنها در قالب نقل اقوال بزرگان دين و سياست و اخلاق ، از مسلمان و غير مسلمان است كه از مآخذ مختلف ، از جمله مآخذ يونانى ، ايرانى و هندى گرفته شده است . براى مثال در آنها آمده است : « قرأت فى كتاب للهند » ، « قرأت فى آداب ابن المقفع » ، « قرأت فى كتاب ابرويز إلى ابنه شيرويه » ، « قال بزرجمهر » ، « و فى كتب العجم » و . . . اينها نمونههايى از منابع اينگونه آثار است كه به مرور باب سياستنامهنويسى را در متون اسلامى گشوده است . بعدها محقّق سبزوارى ، اثر