عنصر المعالي كيكاووس بن اسكندر بن قابوس بن وشمگير بن زيار
مقدمهء مصحح 14
قابوس نامه ( فارسى )
است . برخى را عقيده بر اين است كه چون پادشاهى آل زيار پس از دست يافتن سلجوقيان بر گرگان و ديگر نقاط ايران پايان پذيرفته است اين اميرزادهء زيارى در حقيقت حكمرانى و سلطنتى نداشته و به همين سبب است كه خود گفته : هشت سال در غزنين نديم مودود بن مسعود غزنوى بوده و چندى در گنجه در نزد ابو السوار شدّادى زيسته است . بعلاوه همين كه پيشههاى گوناگون را به فرزند خود گيلانشاه مىآموزد حكايت از اين مىكند كه حكومت و امارتى را در انتظار پسرش نمىديده ازينرو راههاى مختلف معيشت را به دو مىنموده است . در ضمن قرائن ديگرى را نيز در تأييد اين نظر ذكر مىكنند و قول مورخان را در باب پادشاهى اين پدر و پسر اشتباه آميز مىدانند « 1 » . در مقابل اين عقيده ، نظر ديگرى نيز هست و آن اين كه مؤلف و پسرش هر دو به رياست و حكومت رسيدهاند ولى فرمانروايى آنان به ناحيهء كوهستان محدود بود و در سايهء قدرت سلجوقيان فرمانروايى مىكردند ؛ و نيز دوران نديمى عنصر المعالى را در دستگاه مودود بن مسعود مربوط به روزگار جوانى او ، و پيش از پنجاه سالگى وى ، مىدانند يعنى قبل از اين كه خود در 441 هجرى به امارت و حكمرانى رسيده باشد . و در باب تعليم راههاى مختلف كسب معيشت به گيلانشاه ، با توجه به مطالب باب بيست و هفتم قابوس نامه راجع به تربيت فرزند ، اظهار عقيده مىكنند كه دران روزگار « فرزندان خاصه و بزرگان ، مانند فرزندان عامه ، پيشههاى مختلف را ياد مىگرفتند ، و اگر چه به آنها هيچ احتياج نداشته بودند » و عبارت خود مؤلف را دليل مىآورند كه گفته است : « و اگر فرزندان مردمان خاصه صد پيشه دانند ، چون بكسب نكنند همه هنرست و هنر يك روز ببرآيد » ( ص 135 كتاب ) . بر اساس اين
--> ( 1 ) - سعيد نفيسى ، قابوس نامه ، مقدمه : يا - يج ؛ منتخب قابوسنامه ، مقدمه 18 - 22