و مأخذ اغلب تأليفاتى است كه پس از آن توسّط متخصّصان بعدى تصنيف و تدوين شده است . كتاب بيرونى خود اثرى است مبتنى بر كتاب الاحجار ارسطو كه ترجمهء عربى قديم از آن موجودست و به طبع هم رسيده است . « 1 »

--> ( 1 ) - اينجا مجال معرفى تمام كتابهاى منفرد مربوط به جواهر نخواهد بود ، فقط از باب اطلاع علاقه‌مندان اسامى آن عده كه معروف‌تر و موجودست آورده مىشود : الف - به زبان فارسى 1 - تنسوخ‌نامه تأليف خواجه نصير الدين طوسى كه قسمت اول كتاب حاضر به شرحى كه در مقدمه خواهيد ديد مبتنى بر آن است . تنسوخ‌نامه را استاد ارجمند آقاى محمد تقى مدرس رضوى در دست تصحيح گرفته‌اند و اميد است به زودى نشر شود . 2 - جواهرنامه تأليف محمد بن منصور و به نام او و زن حسن كه توسط دكتر منوچهر ستوده در مجلهء فرهنگ ايران زمين ( جلد چهارم ، سال 1335 ) طبع شده است . 3 - جواهرنامه منسوب به خواجه نصير الدين طوسى كه طبق تحقيقات آقاى محمد تقى دانش‌پژوه ظاهرا تأليف زين الدين حاجى محمد است توسط آقاى تقى بينش در مجلهء فرهنگ ايران زمين ( جلد دوازدهم ، سال 1343 ) طبع شده است . 4 - « در چگونگى مرواريد » تأليف شيخ محمد على حزين لاهيجى كه توسط O . Spies و S . Khan KhataK تصحيح و با ترجمهء انگليسى تحت عنوان The Treatise on the Nature of Pearls به صورت دفتر هفتم از سلسلهء انتشارات Beitrage zur Sprach und Kulturge ? ? ? ? chte des Orients در سال 1954 چاپ شده است . 5 - باب چهارم از فن هفتم كتاب « نفايس الفنون و عرايس العيون » تأليف محمود آملى كه دو بار تاكنون طبع شده است . ب - به زبان عربى 1 - خواص الاحجار هرمس ( نسخهء كتابخانهء دولتى برلن ) . 2 - الاحجار ارسطو ترجمهء لوقابن اسرافيون كه توسط J . Ruska با ترجمهء آلمانى و شرح در سال 1912 در هايدلبرگ طبع شده است . 3 - خواص الاحجار حنين بن اسحاق ( نسخهء كتابخانهء ملى پاريس ) . 4 - الجماهر فى معرفة الجواهر ابو ريحان بيرونى كه از روى نسخهء اسكوريال در سال 1355 ق . در حيدرآباد چاپ شده است . 5 - نزهة النفوس و الافكار فى خواص المواليد الثلاثة المعادن و النبات و الاحجار ( نسخهء كتابخانهء بودليان ) . 6 - ازهار الافكار فى جواهر الاحجار تأليف احمد بن يوسف تيفاشى متوفى در 655 كه قسمتى از آن چاپ و به هلندى ترجمه شده است . 7 - خواص الاحجار من اليواقيت و الجواهر تأليف عز الدين ابراهيم بن محمد سويدى متوفى در 690 ( نسخهء خطى كتابخانهء دولتى برلن ) . 8 - نخب الذخائر فى اصول الجواهر تأليف ابن اكفانى متوفى در 749 كه بسال 1939 در مصر طبع شده است . 9 - در رالانوار فى اسرار الاحجار تأليف عيسى رومى ( نسخهء كتابخانهء خديويهء مصر ) . 10 - الجوهرتين العتيقتين تأليف ابى محمد حسن بن احمد همذانى متوفى در 334 ( نسخهء خطى در ميلان و اوبسالا ) .