خواجه نظام الملك الطوسي
مقدمهء مصحح 17
سير الملوك ( سياستنامه ) ( فارسى )
اصالت كتاب از لحاظ مضمون مهمترين خصوصيت نسخهء نخجوانى اين است كه عباراتى كه در فصل 40 بند 33 و 34 و فصل 41 بند 32 درج شده و در آنجا به خود نظام الملك به ضمير سوم شخص اشاره شده و سخن از سلاطينى به ميان آمده كه بعد از وفات نظام الملك سلطنت كردهاند در اين نسخه هيچ وجود ندارند . مقدمهء مؤلف هم به شكلى كه ما در حواشى چاپ اول به آن اشاره كرده بوديم نمايان است و خاتمه كه در آن نام محمد ناسخ ( تنها در نسخهء P نام او مغربى ضبط شده ) برده شده است پيدا نيست . بنابراين محتمل است كه متن اين نسخه با دستخط مؤلف نسبتى نزديك داشته باشد و تصنيف خاتمه و تحريف مقدمه و تركيب آن عبارتهاى ناجور همه كار ناسخان بوده است . وجود اين عبارتهاى نامتناسب پيش از اين سبب آن شده است كه اصالت انتساب اين كتاب به نظام الملك بارها مورد بحث و شبهه قرار گرفته است . حالا قديمترين نسخهء موجود در دنيا يافته شده كه چيزى شبهتانگيز دربر ندارد ، و نيز بايد آن دليل روشن بر شخصيت نويسنده را كه در بند 5 فصل 21 وجود دارد در نظر گرفت ، آنجا كه نويسنده به ضمير شخص اول حكايتى نقل مىكند راجع به مذاكرهاى كه با فرستادهء خان سمرقند كرده است و ضمن مذاكره آن شخص او را به عنوان « وزير سلطان الپ ارسلان » مخاطب مىسازد . اين اشارهء ضمنى بمراتب بيشتر متقاعدكننده است از آنكه نام نظام الملك بر هر صفحهء كتاب ذكر شده باشد . البته هيچ محك قاطعى براى يافتن اصالت كتابهاى بسيار كهنه وجود ندارد و در مورد اين كتاب مىتوان گفت كه گواهى بر هويت نويسندهء آن از دلايل اصالت كتابهاى ديگر آن زمان كمتر نيست . پس ما هيچ علتى نمىبينيم كه آن را به عنوان تأليف و تراوش فكرى نظام الملك قبول نكنيم .