فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى

44

سلوك الملوك ( فارسى )

در آخرين صفحهء ديباچه ( در گوشهء بالاى دست چپ از ورق بيست و هشتم ) اين يادداشت جلب‌نظر مىكند : « جزو اول از كتاب سلوك الملوك ابتداء شروع در اين روز چهارشنبه بيستم ذى حجه سنه تسع عشر و تسعمائه در فاخره بخارا حرسها اللّه » و از آن پس كتاب به چهل جزو تقسيم شده ( هر جزو 8 ورق يا 16 صفحه ) و آخرين جزو در حاشيهء بالاى دست چپ ورق 345 مشخص گرديده با اين نوشته : « چهل جزو شد . جزو چهلم از كتاب سلوك الملوك و به تم الكتاب و الحمد للّه » . برخى از اوراق اصلى كتاب از ميان رفته و به جاى آن اوراقى با خطى ديگر نوشته شده كه از آن جمله است پنج ورق آخر كتاب ( از اواخر فصل اول از پانزدهم تا خاتمهء آن باب ) و عبارت پايان كتاب مشوش است و حال آنكه نسخهء موزهء بريتانيا ( كه از آن به رمز « م » ياد كرده‌ايم ) پس از مطالبى مشعر بر خاتمهء كتاب و دعا براى تصفيهء خراسان و عراق و گشوده شدن راه حج با اين عبارت روشن ، تاريخ فراغت از تأليف را معلوم مىدارد : « با تمام انجاميد كتاب سلوك الملوك كه نقود عقائل عباراتش در بازار افاضل عين مسكوك و عيون نفايس اشاراتش در خزاين مسائل تبر مسبوك است و الحمد اللّه على نعمه و احسانه بيمين مؤلف آن العبد الضعيف المحتاج الى رحمة اللّه فضل اللّه بن روزبهان المشتهر به خواجه مولانا الاصفهانى بلغه اللّه اقصى الامانى ليلة الجمعه سلخ شهر ربيع الاول سنه عشرين و تسعمائه بفاخره بخارا المحروسه زاد اللّه سكانها امنا و قرارا » و آنگاه قطعه شعرى مشتمل بر ماده تاريخ خاتمه كتاب مىآورد : چون ز تقرير من مكمل شد * كان تاريخ ذاك « تقريرى » و بدين ترتيب معلوم مىشود كه فضل اللّه در بيستم ذيحجه 919 شروع در مقدمهء كتاب كرده و در آخر ربيع الاول 920 آن را بپايان رسانيده ، يعنى يكصد روز تمام صرف گردآوردن مطالب و تهيه مسوده كتاب شده است و الحق انجام چنين كارى در آن مدت كوتاه گواهى بر حضور ذهن و آمادگى فكر و تسلط و احاطه مؤلف بر مسائل فقهى مىباشد همچنانكه تأليف كتابى چون ابطال الباطل در مدت دو ماه نيز گواه توانائى و چيره‌دستى وى در مباحث كلامى است . تصحيح و چاپ اين كتاب با دشواريها و موانع بيشمار مواجه گرديد و بدرازا كشيد . اينك كه كار حروفچينى بپايان رسيده است مىخواهيم با اين چند