فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى

11

سلوك الملوك ( فارسى )

روزگار ما به دنبال تسلط تركان به ويرانى افتاده است . اين كاشان كه از نقاط مرزى و سرحدّ ميان دار الحرب و دار الاسلام بوده ظاهرا به همين جهت جزو امكنهء متبركه و زيارتگاه بشمار مىرفته ، چنان كه در شعر سوزنى آمده است : از سمرقند بسى كس بدعاى تو شدند * به زيارتگه كاشان و عبادتگه اوش آقاى منوچهر ستوده از محققين معاصر با استناد به حكايتى كه فضل اللّه روزبهان در پايان كتاب « مهمان‌نامهء بخارا » آورده برآن است كه تأليف « ابطال - الباطل » در كاشان ايران و پيش از مهاجرت مؤلف به ما وراء النهر انجام يافته است . در آن حكايت تصريح شده است كه مسافرت فضل اللّه از عراق به خراسان در 910 صورت گرفته و در اواخر ربيع الاول آن سال به مشهد رسيده است . ( در تاريخ سنه عشر و تسعمأه كه اين فقير از عراق به خراسان آمدم و در اواخر ربيع الاول به زيارت مشهد رضوى على ساكنه السلام فائز گشتم . . . ) آقاى ستوده با توجه به تاريخ ختم « ابطال الباطل » كه در جمادى الثانى 909 بوده معتقد شده‌اند كه اين كتاب پيش از سفر فضل اللّه به ما وراء النهر ، در همان كاشان ايران نگارش يافته است . در عين حال كه اشكال حاصل از حكايت مهمان‌نامه را ناديده نمىتوان گرفت به نظر ما قرائن ديگرى به روشنى دلالت دارد بر اين كه « ابطال الباطل » در كاشان ما وراء النهر نوشته شده است نه در كاشان ايران . از آن جمله سخن خود فضل اللّه روزبهان است در مقدمهء « ابطال الباطل » كه مىگويد : در نتيجهء پيشرفت كار شيعيان و گسترش استيلاى آنان از وطن خود مهاجرت گزيده است تا باقى عمر را در ديارى بگذراند كه از سروصداى قزلباش دور و از حوزهء نفوذ تشيع بر كنار باشد و در اين مسافرت به شهر « قاسان » رسيده و كتاب علّامهء حلّى را در آنجا بدست آورده است . « 1 » اين است گفتهء خود فضل اللّه ، و ما نيك مىدانيم كه كاشان ايران نه‌تنها به اندازهء اصفهان در معرض تاخت‌وتاز سپاهيان قزلباش بوده بلكه از قديم الايام

--> ( 1 ) فاضطرّنى حوادث الزّمان الى المهاجرة عن الاوطان و ايثار الاغتراب و توديع الاحبة و الاخوان و از معت الشخوص من وطنى اصفهان حتى حططت الرحل بقاسان عازما على أن لا يأخذ جفنى الغرار و لا يضاجعنى الارض بقرار حتى استوكر مربعا من مرابع الاسلام لم يسمعنى فيه الزمان صيت هؤلاء اللئام و استوطن مدينة اتخذها دار هجرتى و مستقر رحلتى تكون فيها السنة و الجماعة فاشية و لم يكن فيها شيئى من البدعة و الالحاد ماشية و اتمسّك بسنة النبى الرصين و اعبد ربى حتى يأتينى اليقين . . . فلما استقر ركابى بمدينة قاسان اتفق لى مطالعة كتاب من مؤلفات المولى الفاضل جمال الدين بن المطهر الحلّى غفر إله ذنوبه . . .