در قرون اوليهء هجرى اكثر نويسندگان در ايران ، هنوز زبان عربى را نمىدانستند و از در مخالفت با زبان عربى به پارسى نوشتن سره روى آورده بودند . از قرن اوّل تا پنجم هجرى كتابهائى در هر رشته تأليف شده بود كه ما از آنها به غير از چند كتاب بىاطلاع‌ايم و از قرن‌هاى قبل از آن اطلاعات ما بسيار كم است و اگر نام اين چند كتاب را نداشتيم بايد مىگفتيم كه در قرون اوليهء هجرى كتابى به زبان فارسى تأليف نشده است امّا در حقيقت در آن سالها كتابهائى به زبان فارسى تأليف شده بود ؛ و پرسش در اين باره چنين است كه كتابهائى كه به زبان فارسى تأليف مىشده ، به چه خطى بوده است ؟ آيا به خط مانوى بودند كه كتاب شاپورگان مانى هم بدان خط بوده كه اكنون چند برگ آن در دست است يا كتابها به خط سريانى بوده كه خط عربى از آن گرفته شده است و دربارهء خط عربى بايد گفت اگر بيشتر حروف عربى را دنبال ندهيم همان حروف سريانى است كه بعضى از حروف سريانى در خط عربى تلفظ آنها جابجا شده است . اين نكته هم قابل ذكر است كه در زمان قديم ، زبان عربى را با خط سريانى نيز مىنوشتند و به آن خط كرشونى Karsoni مىگفتند از اين خط و زبان عربى ، كتابى قديمى در اختيار نگارنده هست كه احتمال مىدهم نويسندگانى كه به زبان فارسى مطلبى مىنوشتند آن را به خط سريانى تأليف مىكردند و پيش از اين يادآور شديم كه اگر خط سريانى را دنبال ندهيم و كوتاه بنويسيم اكثر حروف سريانى همان خطى است كه به خط عربى معروف است . در قرن اول هجرى منجمين ايرانى در علم نجوم و احكام آن فعاليت داشتند . يكى از آنها زاذان فروخ « 1 » است كه در عصر حاضر ، نامى از او كه جزو منجمين بوده ، برده نشده است و از احوال و آثار او خبرى در دست نيست و ابو معشر بلخى در كتاب المدخل كبير « 2 » خود از او نام مىبرد و مىنويسد : « گفته است زاذان فروخ و حكايت كرده است اين را از واليس . . . » و باز مىنويسد : « زاذان فروخ و غير او گمان كرده‌اند كه سهم العبيد گرفته مىشود بروز از عطارد تا

--> ( 1 ) . « رادان فروخ » در نسخهء پاريس شمارهء 5902 بتاريخ 325 هجرى . « زاذان فروخ » در نسخهء استانبول شمارهء 1508 بتاريخ 327 هجرى . ( 2 ) . ترجمهء فارسى مدخل كبير فى علم احكام النجوم را نگارنده در دست تصحيح دارد .