كردن موضوع ( به گمان خود و هم‌روزگارانشان ) شبهات را بزدايند . « 1 » مشابه ديگر اين مخالفت و ستيز داستانى در حمزه‌نامه است كه حمزه عموى پيامبر ( ص ) با انوشيروان ، شهريار ساسانى ، و سپاه ايران نبرد مىكند . ناگفته پيداست كه اين‌گونه بهره‌گيرىهاى غرض‌ورزانه از روايات ملّى - پهلوانى ايران و به تبع آن ، رواج تصوّر نادرست تقابل شاهنامه و داستانهاى آن با اخبار و مسائل اسلامى و شيعى ، واكنشهايى در ميان مردم ايران ( اعمّ از خواص و عامّه ) ، كه عموما چنين درك و دريافتى از حماسهء ملّى خويش نداشته‌اند ، به وجود آورده است . احتمالا ، قديمىترين و متداول‌ترين تدبير ايرانيان براى مقابله با اين تلقّى و نتايج آن ، اختلاط و انطباق شخصيّتها و روايات سامى با كسان و داستانهاى تاريخ ملّى - پهلوانى خود بوده است و ظاهرا نخستين نمونه‌هاى آن در البدء و التاريخ ديده مىشود « 2 » كه مقدسى به مقايسه و مشابهت اشخاص و داستانهايى مانند سليمان ( ع ) و جمشيد ، ابراهيم ( ع ) و فريدون ، نمرود و ضحّاك ، يوسف ( ع ) و زليخا با سياوش و سودابه و . . . پرداخته است . « 3 » دو تن از پژوهشگران معتقدند كه درآميختگى و همسان‌انگارى اشخاص سامى ( غالبا پيامبران ) با شاهان و كسان ايرانى در دورهء ساسانيان صورت گرفته است « 4 » ، امّا به نظر دكتر خالقى مطلق « اين‌گونه مقايسات تنها كار مورّخان دورهء اسلامى بوده است و اثرى از آن در آثار دورهء ساسانى نبوده و به دلايل مذهبى نمىتوانسته باشد » . « 5 » به‌هرحال ، حتّى اگر نظر شادروان دكتر شاپور شهبازى و شاكد نيز درست باشد ، رواج اين‌كار در دورهء اسلامى بوده است و دليل اصلى آن ، همچنان كه

--> ( 1 ) . براى توضيح بيشتر ، رك : « مر اين نامه را خاوران‌نامه نام . . . » ، سجاد آيدنلو ، نامهء پارسى ، صص 193 - 196 . ( 2 ) . رك : صور خيال در شعر فارسى ، محمد رضا شفيعى كدكنى ، ص 245 . ( 3 ) . رك : آفرينش و تاريخ ، مطهّر بن طاهر مقدسى ، ص 99 ، 438 ، 474 ، 499 ، 500 ، 502 ، 506 . ( 4 ) . رك : « كهن‌ترين توصيف تخت جمشيد در زبان فارسى » ، على رضا شاپور شهبازى ، مجموعه مقالات مطالعات ايرانى ، ص 235 ؛ از ايران زردشتى تا اسلام ، شائول شاكد ، ص 306 . ( 5 ) . « معرفى قطعات الحاقى شاهنامه » ، جلال خالقى مطلق ، گل‌رنجهاى كهن ، ص 154 .