ميرزا مهدى نواب طهرانى
6
دستور الأعقاب ( فارسى )
اقدامات حاج ميرزا آقاسى را تخطئه كرده و به نكوهش او در همه زمينهها پرداخته است . غير از درگيرىهاى شخصى علّت اصلى نارضائى مؤلف اين اثر و ساير روشنفكران آن روزگار از حاجى اين بود كه وى چون بر مسند صدارت قرار گرفت ، همه كارگزاران دولتى را كه ايرانى بودند از كار بر كنار كرد و مقامات ديوانى را به مهاجرين ايروانى كه هموطنان او بودند واگذار كرد . نگارنده دستور الاعقاب هم در سراسر كتاب بارها به اين موضوع اشاره كرده است . دستور الاعقاب در حقيقت نه تاريخ است و نه تذكره احوال شخصى ، بلكه رسالهاى سياسى است . براى اولين بار بود كه مؤلفى در زبان فارسى رسالهاى با اين اسلوب پرداخت . بعد از او ميرزا محمد خان مجد الملك رساله « مجديه » را در سال 1287 ق / 1870 م نوشت اما محتملا او در نگارش رسالهء خود گوشهء چشمى به دستور الاعقاب داشته است . دستور الاعقاب براى بررسى و تحقيق در تاريخ دورهء قاجار اثرى قابل توجه و شايسته بررسى و تدقيق است . اسلوب نگارش آن البته اديبانه و سنگين و متكلّف و مصنوع و همراه با آيات قرآنى ، احاديث و جملات و عبارات و امثال و اشعار فراوان عربى است و در هر صفحه بارها به اينگونه مطالب استشهاد جسته است . غير از اينها در مواردى كه مؤلف راجع به مسائل مختلف سياسى و اقتصادى آن دوره سخن مىراند ، شيوهء نگارش او سهل و روان و آسان و دلپذير و بىتكلّف است ، به گونهاى كه اگر استشهادات آن را حذف نمائيم ، متنى بسيار خواندنى و مقبول بدست مىآيد و خواندن آن براى عموم آسان خواهد بود .