على اكبر دهخدا

1683

امثال و حكم ( فارسى )

مطلبى كه از اين اشعار و اشعار قصيده‌سراى ديگر يعنى ابو تمام كه قبل از بحترى در عهد عباسيان ميزيسته مستفاد مىشود اين است كه تاريخ و افسانه‌هاى تاريخى ايران در آن زمان يكى از مواد تعليم و تدريس بوده است و الا اشاراتى كه اين شعرا كرده‌اند و بهيچوجه ابهامى در آن نيست بىمعنى و نامفهوم ميبود البته ابو تمام اگر خوانندگان و شنوندگان شعر خود را از سرگذشت ضحاك و افريدون و اسفنديار آگاه نميدانست به داستان آنان اشاره نميكرد . در اينجا از صحت و سقم انساب رجال آن دوره نمىخواهيم سخنى برانيم لكن در مقابل اشخاصى مثل اسمعيل بن بلبل وزير كه از انتساب بشيبان كه يكى از بزرگان عرب است فخر ميكرد و مداحان و هجوسرايان هم اين نسب را ستايش يا نكوهش كرده‌اند رجال ديگر كه به تناسب مقام خود ترتيب شجرهء انسابى براى خود لازم ميشمردند خويشتن را بساسانيان منتسب ميكردند . مأمون چون بوران دختر حسن بن سهل را بحبالهء نكاح آورد در روز عروسى آئينى شاهانه برپاى داشت و مقصودش از اين وصلت با خانوادهء سهل كه خود را از نسل شهرياران ساسانى معرفى ميكردند اين بود كه بيش از پيش بجلب قلوب ايرانيان بپردازد . از آن پس كه پايتخت خلفا در اراضى ايران [ بغداد ] مستقر شد جشنها و عيدهاى ايرانى نيز رفته‌رفته زنده و معمول گشت زيرا كه الغاء عيدها و مراسم جشنها براى اكثر اقوام از تغيير دين و تبديل عقيده هم ناگوارتر و دشوارتر مينمود . از جملهء اين عيدها يكى نوروز و ديگر مهرگان بود كه نخستين در آغاز بهار و دومين در ابتداء خزان ميافتاد طبعا احياء اين اعياد بر مسلمانان متعصب گران ميآمد و خلفا بنابر اختلاف طبع و عقيدهء شخصى خود گاهى موافق و زمانى مخالف با اين رسوم بودند چنان كه اثر آن در قصايد شعراء زمان ديده مىشود در يكى از قصايد بحترى كه در مديح ابراهيم بن حسن بن سهل [ يكى از افراد خاندان وزارت ] سروده است و معروف است كه خوردن گوشت شتر را ناپسند ميداشت اگرچه هزار پيغمبر آن را حلال كرده باشند اشارتى هست در باب عيد مهرگان كه شايستهء توجه است . راستى عيد مهرگان را بر خرد و بزرگ ايرانيان حقى است . مهرگان عيد نياكان تاجدار تست كه صاحبان فرهنگ و دانش و خير و نيكى بوده‌اند چون قباد و يزدگرد و فيروز و كسرى و اردشير كه پيش از آنان بود . اين شهرياران در ميدان عرض سپاه با جامهء سندس و حرير باقامت اين جشن ميپرداختند مهرگان روزى بيش نيست لكن از صفات هر ماهى چيزى همراه دارد پس او را جامع