شأن آن اختيار داشتن باشد اين نوع فاعل را فاعل بالجبر هم گويند . ( از اسفار ح 2 ص 125 ) . فاعِل بِالجَبْر - ( اصطلاح فلسفى ) رجوع بفاعل بالتسخير و فاعل و ( اسفار ج 1 ص 165 ) . شود فاعِلِ بِالذّات - ( اصطلاح فلسفى ) فاعلى است كه بالذات و بلا واسطه منشأ صدور فعلى باشد چنان كه حرارت علت احراق است رجوع بفاعل و ( شفا ج 2 ص 527 ) شود . فاعِلِ بَسيط - ( اصطلاح فلسفى ) فاعل بسيط فاعلى است كه فاعليت او از جهات و اعتبارات مختلف نباشد واحدى الذات باشد و آن ذات حق است و در مرتبت بعد عقول و نفوس‌اند . رجوع بفاعل و ( اسفار ج 1 ص 157 ) . شود فاعِلِ بِالرِّضا - ( اصطلاح فلسفى ) فاعل برضا فاعلى است كه منشأ فاعليت او ذات فاعل باشد و باضافه فاعل عالم بفعلش باشد بنحو علم اجمالى كه عين علمش بذاتش باشد و علم تفصيلى كه عبارت از نفس وجود فعلش باشد و بعبارت ديگر عالم بفعلش باشد و لكن علم او بفعلش عين فعلش باشد و علم او بذاتش علم اجمالى بفعلش باشد كه در علم اجمالى علم عين عالم است و در علم تفصيلى علم او عين معلوم است . « فاما ان يكون علمه بفعله مع فعله بل عينه و يكون علمه بذاته هو علمه السابق بفعله اجمالا لا غير » ( شرح منظومه ص 12 و رجوع باسفار ج 1 ص 214 شود ) فاعِلِ بِالطَّبع - ( اصطلاح فلسفى ) فاعل بطبع فاعلى است كه فعلش ملائم با طبعش باشد و عالم و شاعر بفعل خود نباشد مانند فاعليت نار براى احراق و منشأ اثر و فاعليت آن طبع نار است . « اما ان يلائم فعله طبعه و هو الفاعل بالطبع » ( از شرح منظومه ص 112 و رجوع باسفار ج 1 ص 165 ، 214 شود ) . فاعِلِ بِالعَرَض - ( اصطلاح فلسفى ) فاعلى است كه فاعليت آن براى اثر خاصى باواسطه و با فاصله باشد كه بالذات فاعل امرى باشد و بالعرض فاعل امرى ديگر ( از اسفار ج 1 ص 181 ) فاعِلِ بِالعِنايَة - ( اصطلاح فلسفى ) فاعل بالعناية فاعلى است كه فعلش تابع علمش باشد و علم او بخير مطلق بدون داعى زائد بر ذات كافى در صدور فعل از آن باشد و - علاوه فعل او مجرد علم او بنظام احسن باشد و بعبارت ديگر منشأ فاعليت او علمش بخير مطلق و نظام احسن وجود باشد و علمش بنظام وجود عين وجود باشد « بل يكون نفس العلم فعليا منشأ للمعلوم فاما ان يكون ذالك العلم بالفعل زائدا على ذاته فهو الفاعل بالعناية » ( از شرح منظومه ص 112 و رجوع باسفار ج 1 ص 165 و 213 شود ) . فاعِلِ بِالقَسر - ( اصطلاح فلسفى ) فاعلى است كه منشأ فاعليت او طبيعت مقسوره و بر خلاف مقتضى طبع باشد ( اسفار ج 1 ص 165 ، 214 ) . فاعِلِ بِالقَصْد - ( اصطلاح فلسفى ) فاعل بالقصد فاعلى است كه فعل صادر ازو مسبوق باراده و علم باشد و متعلق بغرض بوده و در ترجيح يكى از دو طرف