كه نسبت بذات و حقيقت آن واجب باشد مانند نسبت زواياى سه‌گانه كه مثلث راست . كه جدا كردن و گرفتن سويهاى سه‌گانه از شكل سه سوى « مثلث » درو هم محال باشد و چنين نيست كه كسى به خواست و اراده خود مثلث را صاحب سه سوى كرده باشد زيرا اگر چنين مىبود لازم ميامد كه زواياى سه‌گانه را هم بتوان به آن پيوند و اتصال داد و هم بتوان از آن جدا كرد و گرفت و لازم آيد كه مثلث بدون زواياى سه‌گانه تحقق يابد و اين امر محال خواهد بود ( رجوع شود به شرح قطب ص 44 ) پاره از تركيبات در معنى فلسفى ماهيّةِ بَسيطَه - آنچه از اشياء متخالفه تركيب نيافته باشد ماهية بسيطه گويند . قطب الدين گويد : ماهيت اگر ملتئم نباشد از امورى كه متخالف باشند بحقيقت آن را ماهية بسيطه گويند و الا مركبه . « در اينجا منظور از ماهيت حقيقت شىء نيست » . ( درة التاج جمله سوم از فن دوم ص 15 ) . ماهيَّتِ مِن حَيْثُ هِىَ - يعنى ماهيت باعتبار نفس و ذات خود بدون لحاظ وجود خارجى يا ذهنى و بدون لحاظ عوارض و حالات او مانند كثرت ، وحدت و غيره ، چنين امرى « ليست الا هى » يعنى نه موجود است و نه معدوم و در حكم وجود لا به شرط و بلكه عين وجود لا به شرط است كه « يجتمع مع ألف شرط » و آن بقيد وجود ذهنى به شرط شىء است و با قيد بوجود خارجى نيز به شرط شىء است و با قيد عدم وجود ذهنى يا خارجى به شرط لا است و بالجمله هر شىء از اشياء اگر خود لحاظ شود فى ذاته بدون توجه بعوارض و ضمائم و حالات و خصوصيات وجودى ، مكانى زمانى ، امور ذاتى ، عرضى و غيره به اين اعتبار « لا به شرط » گويند و اگر با يكى يا چند تا از عوارض و قيود و اضافاتش لحاظ و اعتبار و يا مورد حكمى قرار گيرد « ماهيت مخلوطه » و يا « به شرط شىء » گويند . و اگر با قيد عدم يكى يا تمام قيود و ضمائم لحاظ شده و يا مورد حكمى قرار گيرد ماهيت « به شرط لا » گويند . ماهيت لا به شرط را ماهيت مجرده و مطلقه هم گويند ( از اسفار ج 3 ص 150 ، ج 1 ص 141 - شرح منظومه ص 88 و 90 ) . ماهيَّتِ بِشَرطِ شَيء ماهيَّتِ بِشرطِ لا ماهيَّتِ لا بِشَرط ماهيَّتِ مُجَرَّده ماهيَّتِ مَخْلوطَه ماهيَّتِ مُطْلَقه ماهيت به شرط شىء در مقابل ماهيت به شرط لا است و ماهيت به شرط لا يعنى ماهيتى كه با قيد عدم چيزى با وى لحاظ شود . ماهيت به شرط شىء را ماهيت مخلوطه گويند و آن در صورتى است كه با قيد و شرطى لحاظ و يا مورد حكمى قرار گيرد و ماهيت لا به شرط ماهيتى است كه هيچ قيد و شرطى نه وجودا و نه عدما در آن لحاظ نشود كه آن را ماهيت مطلقه و مجرده هم گويند و ماهيت من حيث هى هم نامند .