بامرى كه قابل تبديل به چيزى ديگر باشد ماده گويند مانند آب كه ماده هوا است باعتبار آنكه قابل تبديل به هوا است . « المادة لا تتكون بما هى مادة بل اذا كانت مادة متكونة فمن جهة ماهى مركبة من مادة و صورة » ( تهافت التهافت ص 101 ) بر اجزاء وجودى و تركيب‌كننده و بوجود آورنده هر چيزى ماده گويند مانند چوب و آهن و غيره كه ماده تخت‌اند . گاه ماده گويند و هيولاى اولاى اجسام را ميخواهند كه در تمام اجسام هست و محل توارد و تعاقب صور است و آن غير از ماده بمعنى عناصر اربعه است . مادة المواد بامرى گويند كه در تمام موجودات جهان يكسان است و مورد صور متعاقبه است و با زوال صورت و حصول صورتى ديگر باقى است و آن را هيولاى عالم هم گويند در كلمهء برهان در بيان برهان فصل و وصل ثابت شد كه هيولا كه امر بالقوهء اجسام است در تمام اجسام و كائنات هست و يكسانست و از لحاظ وجودى اضعف وجود است و از اين جهت گويند « هيولى الاولى ما شمت رائحة الوجود » ( از شفا ج 2 ص 418 و ج 1 ص 118 ، 157 ) پارهء از تركيبات در معانى فلسفى مادَهء آخِرَت - مراد از مادهء آخرت كه از مصطلحات كلامى است و صدر الدين نيز به كار برده است امرى است كه در آخرت محشور مىشود كه گاه اجزاء اصليه و در لسان اخبار « عجب الذنب » گويند صدر - الدين گويد : كه آخرت و آنچه محشور مىشود در آن از قوت خيال است كه هيولاى صور آخرت است و آنچه نفس انسانى در اين عالم كسب مىكند اثرى در خيال خواهد گذاشت و خيال متلبس بصورى مىشود كه بعد از رفع حجاب با صور مكتسب و حال و حاصل در آن نمودار مىشود . رجوع به خيال و ( اسفار ج 4 ص 158 ) شود . مادهء اولى - مراد هيولاى اولى است كه بعضى از حكماء آن را قديم ميدانند ( تهافت التهافت ص 8 ) . مادهء بَسيط - مراد از ماده بسيط هيولاى اولى است . ( از اسفار ج 1 ص 157 ) . مادهء جِسمانى - مراد مادهء خارجى عينى است ، هر يك از عناصر اربعه ماده جسمانىاند و ماده جسمانى بطور مطلق اطلاق بر هيولاى اول هم مىشود ، و گاه مقابل ماده عقلى است . ( از شفا ج 2 ص 412 ) . مادهء خاصّ - مراد از مادهء خاص چيزى است كه قابل تبديل به صور خاص باشد با حفظ صور نوعيه خود مانند « منى » كه قابل تبديل به صورت انسانى است و در عين حفظ صورت نوعيه قابل تبديل به جماد و نبات نيست و از همين جهت است كه مادهء خاص گويند و بعبارت ديگر منى از آن جهت كه منى انسان است و او را صورت منوى است قابل تبديل به جماد و نبات نيست مگر بعد از طى مراحل كمال و زوال صورت نوعيه كه از جهت وجود هيولاى اولاى بسيط كه در تمام اشياء موجود است قابل تبديل به